Бутун дунё бўйлаб миллионлаб ўқувчилар май ойининг сўнггида ўзига хос ҳиссиётлар домига тушади. Бир тарафдан — келажакка бўлган интилиш, иккинчи тарафдан эса жонажон мактаб, ўқитувчилар ва болаликнинг беғубор лаҳзалари билан видолашув оғриғи. Аммо ҳеч ўйлаб кўрганмисиз, ҳар танаффусда жиринглаб бизни вояга етказган ва бугун охирги бор чалинаётган «сўнгги қўнғироқ» аслида қайдан пайдо бўлган ва нима учун у шунчалик сеҳрли кучга эга?

Биз ўйлаган қўнғироқ тарихи аслида қадимги юнон файласуфи Афлотун даврига бориб тақалади. Илгари идишдан идишга оқаётган сув босими остида найдан чиққан товуш ўқувчиларни дарсга чақирган. Бу техниканинг таълимга кириб келишидаги илк қадами эди.

Бироқ, тизимлаштирилган дарслар ва уларнинг бошланиш-якунланиш тартибини XVII асрда чех педагоги Ян Амос Коменский ўрнатган. Айнан у таълим жараёнини ритмга солган инсон сифатида тарихда қолди.

1948 йилда Россиянинг Краснодар ўлкасидаги 182-мактаб директори Фёдор Брюховецкий тарихда биринчи марта «сўнгги қўнғироқ»ни алоҳида байрам сифатида нишонлашни таклиф қилди. Брюховецкий нафақат сўнгги қўнғироқ, балки биз бугун одатий ҳол деб биладиган:

«Билимлар куни» (1-сентябр);

«Алифбо байрами»;

Мактабдаги навбатчилик тизими каби анъаналарнинг ҳам асосчичидир.

Унинг мақсади оддий эди: мактабни шунчаки «таълим оладиган жой» эмас, балки ҳар бир бола ўз ўрнини топадиган, хотиралар шаклланадиган катта оилага айлантириш.

Дунё бўйлаб бу кун турлича нишонланади:

• Германияда битирувчилар имтиҳонларидан сўнг ўзига хос «охирги ҳафта» ташкил қилишади. Бу ерда сўнгги қўнғироқдан кўра, ўқувчиларнинг ўқитувчилар устидан ҳазил-мутойибаси ва «парад»лари машҳур.
• Японияда «Сўнгги қўнғироқ» — бу ғамгинлик ва ҳурмат рамзи. Ўқувчилар формаларидан битта тугмачани (кўпинча юракка яқин жойдаги) севган ёки қадрлаган инсонига совға қилиш анъанаси бор.
• Ўзбекистонда эса бу кун миллий урф-одатлар, «Хайр, мактабим» дея айтилган қўшиқлар ва битирувчиларнинг кўзидаги ёш билан қоришиб кетган катта тантанага айланди.

Психологларнинг фикрича, «сўнгги қўнғироқ» — бу инсон ҳаётидаги биринчи катта «марра чизиғи». Бу ёшликнинг тугаб, масъулиятли катта ҳаёт бошланишини англатувчи психологик сигналдир.

Мазкур қўнғироқ фақат мактабни эмас, балки инсоннинг ўтмишдаги «мен»ини ҳам ортда қолдириб, келажакдаги мустақил шахсга йўл очади. Шу боис ҳам, йиллар ўтса-да, ўша қўнғироқ садоси қулоғимизда янграганда, ичимизда нимадир титрайди.

Мактаб қўнғироғи — бу шунчаки сигнал эмас, у авлодларни бирлаштирувчи, инсонни улғайтирувчи ва хотираларимизни муҳрловчи тарих садосидир. Сиз ўз мактабингиздаги «сўнгги қўнғироқ»ни қандай эслайсиз?