Markaziy Osiyoni qamrab olgan havo ifloslanishi faqat bir shahar yoki mamlakatga xos muammo emas. Mutaxassislar bu jarayonda tabiiy chang ko‘chishi, atmosferadagi harorat inversiyasi va inson faoliyati bilan bog‘liq chiqindilar muhim o‘rin tutishini ta’kidlamoqda. Ekologiya va iqlim o‘zgarishi qo‘mitasi taqdim etgan tahlil esa vaziyatning sabablari, mintaqaviy ko‘lami va uni yumshatish choralariga oydinlik kiritadi.

So‘nggi kunlarda Toshkent va mintaqaning boshqa yirik shaharlarida havo sifati yomonlashuvi yana jamoatchilik e’tiborini tortdi. Havoning xiralashishi, mayda zarrachalar konsentratsiyasining ortishi va ifloslanish ko‘rsatkichlarining keskin o‘zgarishi ushbu muammoning sabablarini chuqurroq o‘rganish zaruratini yuzaga keltirmoqda.

Ekologiya va iqlim o‘zgarishi qo‘mitasi milliy hamda xalqaro monitoring ma’lumotlari asosida havo ifloslanishiga ta’sir ko‘rsatayotgan omillarni tahlil qildi. Ma’lum bo‘lishicha, vaziyatni faqat avtomobillar soni yoki sanoat chiqindilari bilan izohlash to‘g‘ri emas. Atmosferadagi meteorologik jarayonlar, cho‘llardan ko‘tarilayotgan chang va inson faoliyati natijasida hosil bo‘ladigan ifloslantiruvchi moddalar bir vaqtning o‘zida ta’sir ko‘rsatmoqda.

Monitoring ma’lumotlariga ko‘ra, 26-oktyabr kuni Markaziy Osiyoning yirik shaharlarida havo sifati indeksi (AQI) sezilarli darajada oshgan. Taqdim etilgan ma’lumotlarda Bishkekda indeks 160, Toshkentda 157, Shimkentda 149, Dushanbe va Qarag‘andida esa 134 birlikni tashkil etgani qayd etilgan.

AQI ko‘rsatkichining 100 dan yuqori bo‘lishi ayrim toifadagi aholi, ayniqsa, nafas yo‘llari va yurak-qon tomir kasalliklari bor insonlar uchun xavf ortayotganini anglatishi mumkin. Biroq indeksni talqin qilishda uning qaysi standart asosida hisoblangani va qaysi ifloslantiruvchi modda asosiy ta’sir ko‘rsatayotganini ham hisobga olish zarur.

Toshkentdagi dinamika ham e’tiborga molik. Qo‘mita keltirgan ma’lumotlarga ko‘ra, 21-oktyabrdan 26-oktyabrgacha havo sifati indeksining o‘rtacha kunlik ko‘rsatkichi 93 dan 164 gacha ko‘tarilgan. Ifloslanishning yuqori ko‘rsatkichlari, ayniqsa, kechki va tungi soatlarda kuzatilgan.

Bir-biridan yuzlab kilometr uzoqlikda joylashgan shaharlarda havo sifatining bir vaqtda yomonlashishi muammoning mintaqaviy xususiyatini ko‘rsatadi. Bu holat atmosfera sirkulyasiyasi, havo massalarining harakati va changning uzoq masofalarga ko‘chishi kabi omillarni ham tahlil qilish zarurligini anglatadi.

Havo ifloslanishining keskin kuchayishiga sabab bo‘luvchi muhim meteorologik hodisalardan biri — harorat inversiyasidir. Odatda, Yer yuzasiga yaqin havo qatlami nisbatan iliq bo‘ladi va yuqoriga ko‘tarilgan sari harorat pasayadi. Inversiya vaqtida esa bu tartib o‘zgaradi: yer yuzasiga yaqin havo sovuq, uning ustidagi qatlam esa iliqroq bo‘lib qoladi. Natijada havoning vertikal aralashuvi cheklanadi.

Bunday sharoitda avtomobillar, isitish tizimlari, sanoat korxonalari va boshqa manbalardan chiqadigan ifloslantiruvchi moddalar yerga yaqin qatlamda to‘planib qolishi mumkin. Shamolning kuchsizligi va yog‘ingarchilikning yo‘qligi esa zarrachalarning tarqalishi yoki havodan yuvilib ketishini yanada qiyinlashtiradi.

Muhim jihati shundaki, atmosferada ifloslantiruvchi moddalar konsentratsiyasining ortishi har doim ham chiqindilar hajmi shu darajada ko‘payganini anglatmaydi. Ayrim hollarda havoning turg‘unlashishi mavjud chiqindilarning o‘zi to‘planishiga olib keladi.

Shu bois havo sifatini yaxshilash uchun faqat chiqindilar manbalarini nazorat qilish emas, balki xavfli meteorologik sharoitlarni oldindan aniqlash va aholini o‘z vaqtida ogohlantirish ham muhimdir.

Markaziy Osiyodagi havo sifatiga ta’sir ko‘rsatuvchi yana bir omil chang ko‘chishidir. Qoraqum va Qizilqum cho‘llari, shuningdek, Orol dengizining qurib qolgan tubi mintaqadagi chang manbalari qatoriga kiradi.

Qurg‘oqchil hududlarda tuproq namligining pasayishi va o‘simlik qoplamining siyraklashishi shamol ta’sirida changning havoga ko‘tarilishini osonlashtiradi. Havo oqimlari esa ushbu zarrachalarni uzoq masofalarga olib ketishi mumkin. Shu sababli chang bilan bog‘liq ekologik muammolarni faqat bitta shahar yoki mamlakat doirasida hal etish qiyin.

Qo‘mita ma’lumotlarida Toshkentning Olmazor, Yunusobod va Mirzo Ulug‘bek tumanlaridan olingan havo namunalari tahlili keltirilgan. Unga ko‘ra, PM2.5 zarrachalari bilan ifloslanish tarkibida cho‘llarning tabiiy mineral changi ulushi 39,7 foizni, yonish jarayonlari — transport, sanoat va energetika bilan bog‘liq manbalar ulushi esa 42,6 foizni tashkil etgan. Faol chang bo‘ronlari davrida tabiiy changning ulushi ayrim hollarda 64–78 foizgacha yetgani qayd etilgan.

Bu raqamlar havo ifloslanishining murakkab tabiatini ko‘rsatadi: tabiiy chang va inson faoliyati natijasida hosil bo‘ladigan zarrachalar bir vaqtning o‘zida atmosferada to‘planishi mumkin. Biroq keltirilgan foizlarni muayyan hudud va vaqtda olingan namunalar natijasi sifatida talqin qilish lozim. Ularni butun Toshkent yoki Markaziy Osiyo uchun doimiy va o‘zgarmas nisbat deb qabul qilib bo‘lmaydi.

Havo ifloslanishini baholashda PM2.5 va PM10 zarrachalari alohida ahamiyatga ega

PM2.5 — diametri 2,5 mikrometrgacha bo‘lgan mayda zarrachalar. Ular nafas yo‘llarining chuqur qismlariga yetib borishi, ayrim hollarda esa qon aylanish tizimiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. PM10 zarrachalari esa diametri 10 mikrometrgacha bo‘lgan zarrachalarni qamrab oladi.

Bu zarrachalarning manbalari turlicha: tabiiy chang, transport harakati, yoqilg‘i yoqish, sanoat jarayonlari va qurilish maydonlaridagi changlanish shular jumlasidandir.

Havo ifloslanishi nafaqat uning tashqi ko‘rinishi yoki hidida, balki tarkibidagi zarrachalar konsentratsiyasida ham namoyon bo‘ladi. Shu sababli havoning ko‘zga tiniq ko‘rinishi uning mutlaqo toza ekanini anglatmaydi.

Qisqa muddatli keskin yomonlashuvni yillik dinamikadan alohida baholash kerak. Qo‘mita ma’lumotlariga ko‘ra, joriy yilning yanvar oyidan 19-oktyabrigacha Toshkent havosidagi PM2.5 zarrachalari miqdori o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 28 foizga, PM10 zarrachalari miqdori esa 32 foizga kamaygan.

Shuningdek, oktyabr oyida havo sifati indeksining o‘rtacha ko‘rsatkichi 124 dan 104 gacha pasaygani bildirilgan.

Bu ma’lumotlar muayyan davrda ijobiy o‘zgarish kuzatilganini ko‘rsatishi mumkin. Biroq yillik o‘rtacha ko‘rsatkichlarning yaxshilanishi havo ifloslanishi bilan bog‘liq xavf bartaraf etilganini anglatmaydi. Qisqa muddatli keskin ko‘tarilishlar ham aholi salomatligi uchun ahamiyatli bo‘lishi mumkin.

Baholashda o‘lchov stansiyalarining joylashuvi, ma’lumotlarning to‘liqligi, ob-havo sharoiti va taqqoslanayotgan davrlarning bir xilligi kabi omillar ham inobatga olinishi lozim.

Qo‘mita ma’lumotiga ko‘ra, O‘zbekistonda havo sifatini kuzatish tizimi kengaytirilgan va milliy platformaga 28 ta avtomatik monitoring stansiyasi ulangan. Ularning ma’lumotlari mutaxassislar tahlili uchun taqdim etilishi va real vaqt rejimida jamoatchilikka ochiq bo‘lishi ko‘zda tutilgan.

Monitoring stansiyalari havo tarkibidagi o‘zgarishlarni aniqlash, ifloslanish darajasini baholash va xavfli holatlarni kuzatishda muhim vosita hisoblanadi. Ammo monitoringning samarasi faqat stansiyalar soni bilan belgilanmaydi. O‘lchovlarning ishonchliligi, hududiy qamrov, ma’lumotlarning ochiqligi va ular asosida aniq choralar ko‘rilishi ham muhim ahamiyatga ega.

Ayniqsa, aholi zich yashaydigan hududlar, yirik transport yo‘laklari, sanoat zonalari va chang ko‘tarilishi ehtimoli yuqori bo‘lgan joylarda kuzatuvlarni kuchaytirish ifloslanish manbalarini aniqlashga yordam beradi.

Mutaxassislar havo ifloslanishini kamaytirish uchun bir vaqtning o‘zida bir nechta yo‘nalishda ish olib borish zarurligini ta’kidlashmoqda:

Birinchidan, Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasida gidrometeorologik ma’lumotlar almashinuvini kuchaytirish lozim. Chang oqimlari va havo massalari davlat chegaralarini tanlamaydi. Shuning uchun mintaqaviy prognozlash, xavfli holatlarni oldindan aniqlash va tezkor ogohlantirish tizimlarini muvofiqlashtirish muhim.

Ikkinchidan, transport, isitish tizimlari va sanoat korxonalaridan chiqadigan ifloslantiruvchi moddalarni kamaytirish zarur. Buning uchun chiqindilarni muntazam nazorat qilish, energiya samaradorligini oshirish, tozaroq texnologiyalarni joriy etish va jamoat transporti imkoniyatlarini kengaytirish kabi choralar ahamiyatli.

Uchinchidan, qurilish maydonlarida changni bosish talablariga rioya etilishini nazorat qilish, ochiq tuproq maydonlarini ko‘kalamzorlashtirish va tuproq eroziyasini kamaytirish choralarini kuchaytirish kerak. Bunda daraxt ekish bilan birga, mavjud yashil hududlarni saqlash va ularni parvarishlash ham muhim.

To‘rtinchidan, shaharsozlikda havo oqimlarining erkin harakatlanishiga imkon beruvchi yechimlarga e’tibor qaratish lozim. Qurilishlarni rejalashtirishda hududning tabiiy xususiyatlari, yashil maydonlar va shamol yo‘nalishlari hisobga olinishi kerak.

Havo sifati keskin yomonlashgan kunlarda aholini o‘z vaqtida xabardor qilish muhim. Ayniqsa, bolalar, keksalar, homilador ayollar hamda nafas yo‘llari yoki yurak-qon tomir kasalliklari bor insonlar rasmiy ogohlantirishlarga e’tibor qaratishi, tashqi muhitdagi jismoniy faollikni cheklashi va zarur hollarda shifokor tavsiyalariga amal qilishi lozim. Havo sifati faqat ekologik ko‘rsatkich emas. Bu aholi salomatligi, shaharlarning yashash uchun qulayligi va kelajak avlodlar hayot sifati bilan bevosita bog‘liq masaladir.