Ментор ва коучларга кўр-кўрона эргашиш, уларни идеаллаштириш (сиғиниш) ҳолати — бу шунчаки билим олиш истаги эмас, балки психологик етилмаганлик ва тафаккурдаги жиддий “ёриқлар” натижасидир.

Одамларнинг фирибгар ёки қуруқ гап сотувчи “устоз”ларга пул ва вақтларини ҳавога совуришига қуйидаги тафаккур қусурлари сабаб бўлади:

Психологик инфантилизм (“Ота” қидириш комплекси)

Кўпчилик одамлар жисмонан улғайган бўлса-да, руҳан болалигича қолади. Бола доим кимдир унинг қўлидан тутишини, муаммоларини ҳал қилиб беришини ва тўғри йўлни кўрсатишини кутади.

Тафаккур оқсаганда, инсон ўз ҳаёти учун масъулиятни бўйнига олишдан қўрқади ва уни “Супер-ота” (Коуч) зиммасига юклайди.

Мисол: “Мен бизнесимни юргиза олмаяпман, чунки менда сирли билим йўқ. Агар фалончи коучнинг курсига борсам, у менга сеҳрли калитни беради ва ҳаммаси ўз-ўзидан ҳал бўлади.”

“Сеҳрли таёқча”га ишониш (магик тафаккур)

Танқидий фикрлайдиган одам муваффақият бу — тизимли меҳнат, хатолар ва вақт маҳсули эканини билади. Тафаккури оқсаган одам эса сабаб-оқибат қонунларини инкор қилади. У тез, осон ва оғриқсиз йўлни қидиради. Коучлар айнан шу “тезкор натижа” иллюзиясини сотадилар.

Мисол: Одам йиллаб университетда ўқиш ёки тажриба орттириш ўрнига, “3 кунда миллионер бўлиш сирлари” тренингига боради. Мантиқ “бу имконсиз” деса ҳам, умид ва очкўзлик ақлни енгади.

“Харажатларни оқлаш” тузоғи

Одам коучга қанча кўп пул тўласа, уни танқид қилиши шунчалик қийинлашади. Чунки коучнинг фирибгар эканини тан олиш — “Мен аҳмоқман, пулимга куйдим” деб, ўз “Мен”ини синдириш демакдир. Шунинг учун мия ҳимояланади ва коучни илоҳийлаштира бошлайди.

Мисол: 1000$ тўлаб тренингга кирган одамга коуч шунчаки “Орзу қил ва ҳаракат қил” деган оддий гапни айтса ҳам, иштирокчи бу гапдан “чуқур ҳикмат” қидиради. У пули бекорга кетганини тан олгиси келмайди...

Муваффақият атрибутларига маҳлиёлик  

Бизда мантиқий хатолик бор: агар одам бой кўринса (қиммат машина, бренд кийим), демак у ақлли ва ҳақиқатни гапиряпти деб ўйлаймиз. Тафаккур шакл (ташқи кўриниш) ва мазмун (ақл) ўртасидаги фарқни ажрата олмай қолади.

Мисол: Саҳнага ижарага олинган костюмда чиққан 25 ёшли йигит “ҳаёт ҳақиқати”дан ваъз ўқийди. Аудитория унинг гаплари қанчалик саёзлигини эмас, унинг соати ва ўзини тутишини кўриб, “бу бола ишнинг кўзини билади” деб хулоса қилади.

Гуруҳ босими ва эйфория

Коучлар тренингларда кўпинча мантиққа эмас, ҳиссиётга таъсир қилувчи усуллардан (баланд мусиқа, жамоавий бақиришлар, қучоқлашиш) фойдаланади. Бундай ҳолатда миянинг танқидий маркази ўчади ва дофамин (роҳатланиш гормони) ошади. Одам ўзини вақтинча бахтли ҳис қилади ва бу ҳолатни билим олиш деб адаштиради.

Мисол: Тренингдан чиққан одам “Зўр бўлди, ёниб кетдим!” дейди. “Хўш, нимани ўргандинг, дафтарингни кўрсат?” десангиз, аниқ бир стратегия ёки режа йўқ. Фақат ҳиссий кўпик бор.

Хулоса қилиб айтганда коучларга сиғиниш — бу интеллектуал дангасаликдир. Одам ўзи ўқиб, таҳлил қилиб, ҳаётдан сабоқ олиш ўрнига, кимдир унинг миясига тайёр “дастур”ни юклаб қўйишини хоҳлайди. Афсуски, ҳаётда бировнинг ақли билан бойиш ёки бахтли бўлиш имконсиз.

Баҳодир Ботиров, психолог