“Қизим мен ўқиганларни яхши кўраман, олий маълумотли бўлмаганим мен учун армон”, – дейди 79 ёшли онахон. – “Институтда ўқийман, деб уйдан яширинча чиқиб кетаётганимда акаларим қайтариб олиб келишган, ўқиганимда ҳозир ҳаётим бошқача бўлармиди. Лекин қизларимни, невара қизларимнинг ҳаммасини ўқитдим...”

Онахоннинг “ҳар йили талабаликка қабул қилинганларни кўрсам ўзим ўқишга киргандай қувонаман”, деб айтаётганда кўзларидаги чуқур мунгми, армонними кўриб ҳали ўша нигоҳни унута олмайман.

Ўша замонларда қанчадан-қанча қизлар ҳеч бир масалада даъволарига “ҳа” деган жавоб олишмаган...

Жудит Хьюман

Ўша замонларда бизнинг аёлларга ўқиш қўл етмас орзу бўлиб турганида дунёнинг бошқа бир чеккаси Бруклин(Нью Йорк)да Жудит “Жуди” Хьюман дунёга келади. Бизнинг аёл-қизлар уй бекаликка тайёрланаётганларида Жудит ногиронлар ҳуқуқлари ҳаракатининг деярли ҳар бир муҳим лаҳзасида иштирок этаётган бўлган. Ногиронлар ҳуқуқлари ҳаракатининг “онаси” деб ҳисобланган бу аёл ногиронлар ҳамжамияти учун ҳаётни яхшилаш курашчиларидан бўлган. Хьюман Қўшма Штатлардаги тахминан 56 миллион киши ва бутун дунё бўйлаб бир миллиард ногирон одам учун қулайлик ва имкониятларни яхшилашга ҳисса қўшган.

Жудитнинг бу ҳаракатларга бош-қош бўлишида биргина “йўқ” деган сўзни ёмон кўрадиган онаси сабабчи бўлган. Қассоб отаси хотинини яъни Жудитнинг онасини “қудратли кана” деб атаган, чунки у ҳеч қачон “йўқ” деган жавобни қабул қилмаган. Хьюман икки ёшида полиомиелит билан хасталанган ва юролмай қолган. У мактабга чиққанида директор қизалоқнинг мактабга киришига тўсқинлик қилади. Директор Хьюманни “ёнғин хавфи” деб атади. Яъни агар мактабда ёнғин чиқса у ўзини қутқара олмайди деган маънода. Онаси буни қабул қилишдан бош тортди ва қизининг синфга киришини талаб қилди. Онасининг қатъияти туфайли Хьюман охир-оқибат мактабда ўқишга муваффақ бўлди. Мактабни тугатгандан сўнг, у Бруклиндаги Лонг-Айленд университетига ўқишга кирди ва ўзи каби талабаларнинг синфларга кириш учун пандуслар талаб қилишни бошлади.

Мен биладиган ўқишни орзу қилиб ўқиёлмаган она тақдирига тан бериб 1970 йили бош фарзандини дунёга келтирганида Жудит 1969 йилда бакалавр даражасини олди. 1970 йиллар Хьюман учун жуда шаклланиш даври бўлди. Реабилитация тўғрисидаги қонуннинг муҳим бўлимларини амалга ошириш учун Сан-Францискодаги федерал бинода 28 кунлик намойишда қатнашди ва “Мустақил ҳаёт ҳаракати” марказини ташкил этишда муҳим рол ўйнади. Шунингдек, у 1975 йилда Беркли шаҳридаги Калифорния университетини, соғлиқни сақлаш бўйича магистр даражаси билан тамомлаган. Хьюман курашни тўхтатмади. 1983 йилда у ногиронлар томонидан ташкил этилган ва бошқариладиган дастлабки глобал ногиронлар ҳуқуқлари ташкилотларидан бири бўлган Бутунжаҳон ногиронлик институтига асос солган. Хьюман 2023 йилгача – то вафотига қадар ногиронлар ҳуқуқлари учун фаолиятини давом эттирган.

Хелен Келлер

Ҳар бир америкалик мактаб ўқувчиси унинг исмини билади. Марк Твен уни “дунёнинг саккизинчи мўъжизаси” деб атаган ва бугунги кунда у 20 асрнинг энг машҳур шахсларидан бири ҳисобланади. Хелен Келлер бир ярим ёшлигида эшитиш ва кўриш қобилиятини йўқотган бўлса-да, университетни тамомлаган, дунё бўйлаб маърузалар ўқиган. Келлер ўз бошидан кечирганларини ҳикоя қилувчи ўндан ортиқ китоб ёзган.

У ногиронларнинг таълим ва ижтимоийлашуви учун фондларни қўллаб-қувватлади, ирқчилик, милитаризм ва аёлларга нисбатан камситишларга қарши чиқди. Хўш, унинг бу даражага етишига ким сабабчи бўлган?

Хелен олти ёшга тўлганда, унинг отаси Артур Келлер Балтиморда энг мураккаб кўз касалликларини даволаган таниқли офталмологга мурожаат қилади. Лекин шифокор қизнинг кўриш қобилиятини тиклай олмади. У оилага Aлександр Грем Белл билан маслаҳатлашишни маслаҳат берди. Белл, ўз навбатида, қизга ўқитувчи топа оладиган Перкинс кўрлар мактаби директори Майкл Aнагносни тавсия қилди. Aртур Келлер дарҳол мактаб директорига хат ёзди. Директор эса бу оилада ишлаш учун мактабни муваффақиятли тугатган Энн Салливанни таклиф қилди.

Энн Салливан

Энн Салливан кўриш қобилияти паст бўлган ва Перкинс кўрлар мактабини тамомлаган. У 14 ёшгача, яъни 1880 йилгача Тьюксбери (Массачусетс)даги уйсизлар бошпанасида яшаган. Бу ўлим ва умидсизлик жойи эди. Ҳамма нарса: қоронғу йўлаклар, эркин юрган каламушлар, беморлар ва ақлдан озганлар яшайдиган бу жойда ҳаёт узоқ давом этмайдигандек эди. Беш ёшида кўзи касалланиб деярли кўр бўлиб қолган, саккиз ёшида онасини йўқотган, ўн ёшида эса отаси кетиб, қайтиб келмаган қизалоқ Энн ва унинг акаси Жимми ҳам мана шу жойда тирик қолиш учун ҳаёт кечирарди. Афсуски унинг акаси Жимми ҳам вафот этди. Қизалоқ кўр кўзлари билан овқат топишни, ўзини ҳимоя қилишни, ҳаёт учун курашни ўрганди. Бешафқат ҳаёт уни қайсар, иродали қилиб шакллантирган эди. Лекин унинг ичида яна бир нарса ёниб турди: билим олиш истаги, ҳаётдан маъно топиш хоҳиши. Ва қизалоқ учун ана шундай имконият пайдо бўлди. 1880 йилда Массачусетс штатининг хайрия ишлари бўйича инспектори бўлиб ишлаган Фрэнк Б. Санборн бошпанани текширгани келганида, ўша ерда яшаётган кўзи ожиз Энн Салливан билан учрашади.

Энн Салливан Санборннинг олдига югуриб бориб: “Жаноб Санборн, мен мактабда ўқишни хоҳлайман, илтимос сменга ёрдам беринг йўқ деманг” деб илтимос қилган. Бу жасоратли даъво Санборнда катта таассурот қолдирган. У “ҳа” деган биргина сўзни айтган.

Санборннинг ёрдами билан Энн Салливан ўша йилнинг октябрь ойида Перкинс кўзи ожизлар мактабига юборилган.

Шу биргина “ҳа” сўзи Энн учун янги ҳаёт эшигини очди.

Энн Салливан бошқа талабалар каби эмас эди. У қийинчилик кўрган, бироз бебош ва қайсар эди. Аммо унда бир нарса бор эди, қайириб бўлмайдиган ирода. Кўчада катта бўлган қизалоқ 1886 йилда курсни бўлиб аъло баҳоларга тугатди. Ва шу вақтда Энн Салливан Артур Келлернинг хонадонига ишга юборилди. Шиддатли, жаҳлдор, кўзлари кўр ва қулоқлари эшитмайдиган Хеленни шу пайтгача ҳеч ким уддалай олмаганди. Энн эса уни тушунди, чунки у ҳам шундай эди – дунёга ғазаб ва нафрат билан қараган вақтларини эслади.

Энн ҳарфларни Хеленнинг қўлига ёзди, гўёки сўзлар сузиб чиқди. Хелен тушунди: ҳарфлар нарсаларни англатади. Масалан w-a-t-e-r (cув) бу сувнинг совуқлиги, оқиши, муздайлиги. Хелен учун дунё очилди. Унга устози Энн Салливанн бир ой ичида юзлаб сўзни ана шундай қўлларига ёзиб ўргатди.

Айнан Санборннинг биргина “ҳа” деб берилган жавоби орқали Энн Салливан таълим олди ва кейинчалик машҳур Хелен Келлернинг устози ва ҳамроҳига айланган. Хелен шундай эслайди: “Энг муҳими, менинг ҳаётимдаги унутилмас кун – Энн Салливан келган кун эди”. Энн ва Хелен 49 йил бирга бўлдилар – ўқитувчи ва шогирд, ҳимоячи ва дўст. Хелен машҳур бўлганда ҳам Энн доимо унинг ёнида эди.

Баъзан дунёни ўзгартириш учун фақат бир сўз керак: ҲА

Она “йўқ” деган сўзни ёмон кўргани учун унинг қизи кейинчалик миллиардлаб имконияти чекланганлар учун ҳақиқий тиргак бўлди. Энн Салливан ҳам унутилган қиз эди. Лекин у ўқитувчи бўлди. У дарс берган шогирди эса машҳур етакчига айланди.

Менинг онам ҳам Жуди каби 1947 йилда туғилган. Олий маълумотли бўлишни истаган, лекин атрофидаги яқинларидан “йўқ” деган жавобни олган. “Ўқиганимда ҳаётим умуман бошқача бўларди”, деган армон билан ўтиб кетди.

Жуди, Энн имконияти чекланишига қарамай мактабга борди, ўқиди, Хелен туғилган йилларда менинг момоларим эҳтимол ҳеч қачон орзу истаклари учун “ҳа” деган жавобни эшитишмагандир, шу биргина “ҳа” учун бор будини беришга тайёр яшашгандир...

Баъзан инсоннинг энг оддий даъвоси ҳам бутун дунёни ўзгартириш қудратига эга бўлади. Онамнинг, оналаримизнинг ўтмишда ўқиёлмаган армони, Жудит Xьюманнинг ногиронлар ҳуқуқлари учун кураши йўлидаги даъвоси ва Санборннинг Энн Салливан учун тақдим қилган “ҳа”си – барчаси шуни кўрсатади: кичик, лекин чуқур ишонч ва садоқат билан айтилган даъво ўзингизни ҳам, сиз яшаётган жамиятни ҳам ўзгартириши мумкин.

Ҳар бир “даъво” – бу овоз, бу ҳаракат, бу умид. Ва шунга ишонган одамлар жамиятни илҳомлантириши мумкин. Баъзан эса айнан шу даъво, шу биргина “ҳа” бир ҳаётни, у эса бутун тарихни ўзгартириши мумкин.

“Йўқ” деган рад этишлар туфайли ривожланиш учун зарур бўлган қанча вақтимизни, йилларимизни, қадамларни йўқотдик экан-а?! 

Барно Султонова