Aytishlaricha, o‘sha kuni havo har doimgidan dim, issiqroq va  go‘yoki, yoz kuni emas, kech kuzni eslatib yuboradigan timqora bulutlari hansirab, ana yog‘aman, mana yog‘aman deb turgan ajabtovur kun bo‘lgan emish. Bu vahshiyona fojeani oldingi hafta payshanba shomida eshitganmidim yoki undan oldingi hafta juma xuftonidami hozir eslolmayman. Aslida, gap qachon eshitganimda ham emas, qotillikning ikki kun davomida qotil tomonidan jar solinib, butun mahalla xabardor holda sodir etilishidir. Men kabi, uyida biqinib shu kungi ob-havodan ham xabari bo‘lmagan “uy alvastisi”dan esa bu haqda surishtirib o‘tirishning ham hojati yo‘q. Qotillik qo‘shni mahallada emas, yon qo‘shnimnikida ro‘y bergan taqdirda ham dunyo bexabar o‘tiravergan bo‘lar edim. Xo‘p, qotillik qo‘shni uyda ro‘y berib, g‘ala-g‘ovur, chinqiriq va o‘kiriklar shundoqqina peshonamda sodir bo‘lganidachi!? Qanday chora ko‘rgan bo‘lar edim? Hech qanday! Asabiylashganimcha, “Boshlandi, ko‘chib qutulamiz shekilli bu bedavolardan!? Aroqxo‘r, bir kun xotinini bo‘g‘izlab qo‘yishi tayin!” — derdim. Ammo, yuqorida aytganimdek ushbu qotillik odatiy holatlardan tamom boshqacha, ta’bir joiz bo‘lsa, Markeschasiga “oshkora qotillik” tarzida sodir etilgan va o‘sha mash’um qissa ko‘r-ko‘rona takrorlangan.

Xullas, Santyago Nasarning prototipi bo‘lmish 30 yoshlar atrofidagi juvon chavaqlangan tunda butun mahallani qon va murda hidi tutib ketgan. Aniqlanishicha, ayolning bo‘g‘ziga pichoq tortilganida u hech narsadan xabari yo‘q holda yotog‘ida uxlab yotgan bo‘lgan. Sho‘rlikning so‘yilayotgan tovuqdek tipirchilab g‘iyqillashga ham ulgurolmay qolgani bizga ma’lum holda, erining ishni bamaylixotir davom ettirishi; ayoli tanasi bo‘ylab ayovsiz pichoq sanchishi, tanani ilma teshik qilib ishini tugatgach, ko‘chaga chiqib qonli pichog‘ini yuqori ko‘tarib, “Odamlar ko‘rib qo‘yinglar, men dunyoni bitta yengiltakdan tozaladim!” — deb quturgan ayiqdek o‘kirishi, ayni, tanish ssenariy takrorini eslatadi. Uni aroq ichgani uchun nima qilayotganini anglab yetmagan desak, xuddi shu qotillik kuni qotil hushyor bo‘lgan. Qolaversa qotillik haqida ham o‘zi xabar bergan. Sud jarayonida “Qilgan ishingizdan pushaymonmisiz?” — degan savolga “Esiz, u manjalaqini go‘shtini maydalab daydi itlarga tashlashga ulgurolmadimda!” — deb afsus chekkan....

Bizning qotilimiz, guyoki singlisi Anxela Vikario nomusi, balki o‘zlarining sha’ni uchun Kolumbiyaning bir chekka qishlog‘i bo‘ylab qotilligini oshkora aytib, hammaga bildirib ketayotgan aka-uka egizaklar Pablo hamda Pedro Vikariolardan qay jihati bilan farqli deb o‘ylaysiz? Ishonavering, biror farqli tomoni topilmaydi. Ikki qotillik ham shu qadar o‘xshashki, necha zamonlar o‘tib hayot atalmish yozuvchi yana Markesning “Oshkora qotillik qissasi”ni qaytadan, boshqa makon va zamonda yozgandek. Qotillikdan keyin tergov-surishtiruv ishlari olib borilganida, deyarli butun mahalla ahli bu xunrezlikning sodir etilishidan xabardor bo‘lgan. Albatta, sezib turganingizdek Santyago Nasar kabi birgina qotillik qurbonigina bexabar bo‘lgan.

Surishtirib borilsa, qotillik ibtidosining ilk makoni shahar tupkanining tubida joylashgan allaqanday “shisha zavodi”ga borib taqaladi. Bilishimizcha, butun mahallaning ishsiz ayolu erkak, xotin qizlari og‘ir mehnat, turfa xil orttirilgan kasalliklar, albatta, past oylik maosh bilan “qora xalq” orasida dovrug‘ qozongan zavodda ertalabdan qara kechgacha mehnat qilishga majbur bo‘lishgan. Shu jumladan, qurbonlikka so‘yilgan qo‘ydek bo‘g‘izlangan qurbonimiz ham. Keling, bu safar doimgi uslubimga teskari bo‘lsada, qahramonlarimizni shartli ravishda ismlarning bosh harflari bilan ataymiz. (Odatda asarlarimda qahramonlar ismsiz bo‘lishadi. Ayol, qiz, erkak, bobo, buvi degandek) Qurbonimizni L desak, aroqxo‘r erini K deb atay qolamiz. Xullas, K bilan L oila qurishganiga 15 yildan oshgan, ikki nafar farzandlari bo‘lgan. Avvaliga K ning shaxsiy tijorat ishi va mo‘maygina daromadi bo‘lgan. Keyinchalik ishlari chappasidan ketib, qarzga botgan. Shu bo‘lganu erkak ichkilikka ruju qo‘ygan va turmush o‘rtog‘i L amal-taqal kun ko‘rishlari uchun shisha zavodida ishlay boshlagan. Qo‘shnilarining guvohlik berishicha, garchi eri jig‘ildoniga deyarli har kuni “shayton suvi”dan to‘ldirib olib, cho‘chqadek bo‘kib kelsada, urush-janjallarsiz yashashgan. Na, L ning diydiyosi va na K ning almoyi-aljoyi haqoratlariyu, ayovsiz kaltak zarblari, baqir-chaqirlarini eshitishmagan. Marhuma bilan zavodga birgalikda qatnagan 4-5 nari uyda yashovchi ayol ham “Juda xushchaqchaq va sabrli ayol edi” — deb xotirlagan. Har kuni tongda mahallaga keladigan zavod avtobusi ayol-erkak ishchilarni olib ketib, kechga tashlab ketgan. Qisqa qilib aytganda, umr tinchgina o‘tib, qora qozon qaynab turgan. Ammo, peshona yozig‘idan arqon eshib, qotillik sodir etilgan mash’um kundan ikki kun oldinga sirtmoq solib otadigan bo‘lsak, ayni mahalla guzaridagi choyxona ostonasiga borib tushadi. Bu vaqtda K va bekorchi oshnalari choyxonada otamlashib o‘tiradilar. Xurmacha zahri qotilga to‘lgan sari tillar ham iblis tilida so‘ylay boshlaydi. K xuddi shu manzilda allaqachon butun mahalla quloqlari eshitib, tillarda g‘iybatga aylanib ulgurgan, bigiz barmoqlarga nishon bo‘lgan L haqidagi “haqiqat” bilan yuzlashadi. Oshnalari K ga ayoli suyuqoyoq ekani, zavodda jazman orttirganiyu, bu sharmandagarchilikdan butun mahalla voqifligi haqida sha’ma qilishadi. K me’yordan ortiq aroq ichgani uchun shu tunda choyxonada qolib ketadi.

Voqiylik ayni nuqtasiga yetganida beixtiyor Gabriel Garsiya Markesning “Oshkora qotillik qissasi” asarini ilk marta mutolaa qilgan chog‘im yodimga tushdi. Xotiram pand bermasa deyolmayman, esini yegan xotiralarsiz ham eslab ko‘rishga harakat qilaman. Bitiruvchi sinf edik. Adabiyot, kitoblar desa bor ishimni yig‘ishtirib, sho‘ng‘ib ketadigan ashaddiy muxlis edim. Adabiyot darsligimizda qissadan parcha, adib va asar haqida batafsil ma’lumot berilgandi. Asarni o‘qib shu qadar hayrat va o‘zgacha hislar qurshovida qolgandimki, “shunday yozsa ham bo‘larkanda, Markes deganlari boshqacha yozuvchi ekanmi!” — deb yuborgan edim va adibning ijodiga mehrim tushib, ashaddiy muxlisasiga aylangandim. Ayniqsa, toki qissa yakuniga qadar “Kimdir borib Santiyagoni qotillikdan ogohlantirsachi, nega hamma qotillikdan xabardor bo‘lsa ham churq etmayapdi?! Nega Santiyago ogohlantirish xatini ko‘rmadi yoki biror kishi topib olib uni ehtiyotkorlikka chorlamadi? Nima uchun barcha tomoshabin bo‘lib turdi? Ne sababdan oxirgi daqiqalarda ochiq eshiklar yopildi va qotillik baribir ro‘y berdi? Aka-uka Pablo va Pedro jazoga shoshilishdan oldin, Anxela rost gapirmoqdami yoki Santiyago Nasar rostdan gunohkormi degan savollarni o‘zlariga berib ko‘rmadi? Ular qotillikni shundayin oshkora tarzda, ta’bir joiz bo‘lsa, butun olamga jar solib, qo‘llarida qon yuqili qassob pichoqlarini ko‘z-ko‘z qilganlaricha, ro‘parasidan chiqqan odamga “Biz Santiyagoni o‘ldirmoqchimiz, uni ko‘rmadingizmi?!” — deb davom ettirdilarki, bu harakatlari bilan kimdir o‘zlarini to‘xtatib qolishlari yoki Santiyagoni ogohlantirib qo‘yishlarini istadilar. Bo‘lajak qurboni yashrinib, yo bo‘lmasa biror uzoq joylarga qochib ketib rejasini chippakka chiqarishini chin dildan tiladilar. Men ham guyoki ularni izma-iz kuzatib yurar, ammo, ming afsuski Santiyagoni qutqarishi mumkin bo‘lgan odamlar orasida bo‘lolmasdim. Igna ustida o‘tirgandek tipirchilar, nuqul ichimda “Kimdir ogohlantirsachi? Biror jon borib aytsin, toki u jonini saqlab qolishga ulgursin!” — deb ich-etimni yeb bitirgan edim. Ammo, ming afsus-nadomatlar bo‘lsinki, qotillik oldi olinishi mumkin bo‘lgan olomon guvohligida, ochiqdan-ochiq ijro etildi. Aka-uka qotillar o‘zlarini gunohkor hisoblashmadi. Oilamiz, singlimiz or-nomusini saqlab qolish uchun aybdorni jazoladik va to‘g‘ri ish qildik deb bilishdi. Qotillik sodir etilgunga qadar og‘ziga tolqon solib o‘tirgan odamlar, xunrezlikdan keyin qotillarni quvlab ayuhannos sola boshlashdi...

Kechagi maishatparastlikdan so‘ng kallasi shishib uyg‘ongan K o‘zini choyxonada ko‘radi. Choyxonachi aytguvchi — xotini va katta o‘g‘li kechasi kelib olib ketmoqchi bo‘lgani, borishni istamay oyoq tirab turib olganini ming tirishib ham eslay olmadi. Ammo, oshnalari, ko‘chadagi jamiki odamlar, manavi choyxonachidan tortib, choyxona eshigida yotgan anavi daydi itgacha sim-sim ustidan masxaralab kulayotgani, “Erkak bo‘lmay, bu kuningdan o‘lib ketganing afzalroq edi, so‘tak!” — deb kuydirilgan kalladek tirjayib turishgani na ko‘z oldidan yo‘qoldi, na xayollarini iskanjasidan bo‘shatdi. K qo‘lidagi qotillik qurolini ko‘z-ko‘z qilganicha butun guzar hamda mahalla bo‘ylab kezinadi va ko‘ringan odamga ayolini so‘ymoqchi ekani haqida jar soladi. Xullas, xuddi qotil egizak Vikariolar kabi qotillikdan ogoh etmagan biror odam qolmaydi. Shu tariqa kun bo‘yi allaqayerlarda sandiroqlab, yarim tunda uyiga qaytadi. Bu paytda bolalari o‘z xonalarida, xotini L yotog‘ida hech narsadan bexabar dong qotib uxlab yotishardi. Ayoli erining shum niyatidan shunchalar bexabar bo‘lganki, oshxonada usti yopig‘liq issiq ovqat va choy tayyor qilib qo‘ygan. O‘zi esa Santiyago Nasar singari, bosh uzra hujum qilayotgan qushlarni tush ko‘rib yotganmikin?! Yoki, ishxonasida shallaqilikda dovrug‘ qozongan ayolning “Fohisha, nimalar qilib yurganingni hech kim sezmaydi deb o‘ylaysanmi?” — deb chinqirganiyu, sochidan changallab butun mahalla bo‘ylab, yalong‘och holda sazoyi qilib chiqayotganini tushida ko‘rib, yuz muskullari, qo‘l-oyoqlari uchib-uchib, chala uyqu holatida bo‘lganmikin? Bilmadim, birovnii xayollarini o‘qiy olish, tushlariga mo‘ralab ishtirok etish imkoni bo‘lsaki tayin fikr bildira olsam. Fikr bildirganimdachi, barcha falokatlar ortiga qaytib, olam munavvar bo‘lib ketarmidi? Bolalar onasining qonga botgan tanasini ko‘rib, bir umrga yetadigan chiqur ruhiy zarba olmasmidi? Bir tunda onasidan judo bo‘lib, endilikda qotilga aylangan otasi 20 yilga qamalib chorasiz yetimlarga aylanib qolmasmidi? Bilolmadim, agar men L ning qo‘shnisi yoki yaqin dugonasi bo‘lsamu, K ning qotillik rejasidan xabardor bo‘lsam, hechqursa qo‘ng‘iroq qilib, “L ehtiyot bo‘l, bolalaringni olda iloji boricha uzoqroqqa qoch! Eringni hovuri bosilguncha qonga to‘lgan ko‘ziga ko‘rinmay tur!” — degan bo‘larmidim? Yoki, “Aroqxo‘r, bo‘kib olgach nimalar deb aljiramaydi!” — derdimu, qo‘l siltab qo‘ya qolarmidim? Sizchi, balki L bilan birga ishlagandirsiz? Yo, shunchaki mahalladoshdirsiz? Nega jimsiz? Nima uchun ogoh etib qo‘ymadingiz? Gunohkorning jazosi shu dedingizmi? “Menga nima, bu ularning oilaviy, shaxsiy ishi, qolaversa, butun mahalla eshitgan, birortasi aytib ogohlantirib qo‘yar” — deb o‘yladingizmi? Albatta, sizni ayblashdan yiroqman. Chunki, men ham huddi shunday o‘ylagan bo‘lar edim. Qolaversa, bundayin “Oshkora qotillik qissalari”ni bir Markes yoki biz ko‘rgan emasmiz. U hamon tomoshagohda jimgina uzluksiz  davom etmoqda...!

Aytishlaricha, marhumani sud tibbiy ekspertizaga olib ketishganidan so‘ng, qarindoshlari qotillik ro‘y bergan yotoqxonani tozalab olishibdi. Qonga botgan yotoqni yuvib tozalash uchun hovliga chiqarishibdi. Tunda shunchalar kuchli jala quyibdiki, ertalabgacha tinmabdi. Yotoqdan selgigan qon jilg‘alarga bo‘linib, mahalla ko‘chasiga oqibdi va har bitta hovliga kirib, butun mahalla sathini alvon rangga bo‘yash uchun yetib ortgan emish...

Mastura Abduraimova