Eronning zamonaviy tarixida eng ta’sirli va uzoq hukmronlik qilgan shaxslardan biri Ali Xomanaiy hisoblanadi. U 1989-yildan boshlab qariyb 40 yilga yaqin vaqt davomida mamlakatning eng yuqori rahbari bo‘lib keldi. Uning hokimiyatga kelishi, faoliyati va so‘nggi taqdiri haqida turli fikrlar mavjud. Biz sizga tekshirilgan va ishonchli ma’lumotlarni yetkazishga harakat qilamiz.

Avvalo, muhim bir jihatni aytish kerak. Ali Xomanaiy — Eron inqilobini boshlagan shaxs emas. Inqilob yetakchisi boshqa inson — Ruhulloh Humayniy bo‘lgan. (Biz bu haqida avvalgi videoda ma’lumot berganmiz) Humayniy 1979-yilda Erondagi monarxiyani ag‘darib, yangi — islomiy davlat tizimini yaratgan shaxs hisoblanadi. Ali Xomanaiy esa uning shogirdi va tarafdori sifatida siyosiy sahnaga chiqqan.

1979-yilgi Eron islom inqilobi mamlakat tarixida burilish nuqtasi bo‘ldi. Bu inqilobgacha Eronni shoh Muhammad Rizo Pahlaviy boshqargan. U G‘arb davlatlari, ayniqsa AQSh bilan yaqin munosabatda bo‘lgan. Lekin mamlakat ichida norozilik kuchayib, oxir-oqibat ommaviy qo‘zg‘olonlar natijasida uning rejimi ag‘darildi.

Ali Xomanaiy ana shu inqilobda ishtirok etgan. U shoh rejimiga qarshi chiqqan, bir necha bor qamalgan va ichki surgunda ham bo‘lgan. Lekin u inqilob rahbari emas, balki uni qo‘llab-quvvatlagan ishtirokchilardan biri edi.

Inqilobdan so‘ng Xomanaiy tezda siyosiy tizimda yuqori lavozimlarga ko‘tarildi. U parlamentda ishladi, diniy-siyosiy tashkilotlarda faol qatnashdi va 1981-yilda Eron prezidenti etib saylandi. U ikki muddat — 1989-yilgacha prezident bo‘lib ishladi. Bu davrda u davlat boshqaruvi tajribasini orttirdi va inqilob elitasining ishonchli vakillaridan biriga aylandi.

1989-yilda esa hal qiluvchi voqea yuz berdi. Ruhulloh Humayniy vafot etdi. Bu Eronda katta siyosiy bo‘shliqni yuzaga keltirdi. Chunki u nafaqat davlat rahbari, balki butun tizimning asoschisi edi.

Konstitutsiyaga ko‘ra, yangi oliy rahbarni Ekspertlar kengashi saylashi kerak edi. 1989-yil 4-iyunda ushbu kengash yig‘ilib, yangi rahbar masalasini muhokama qildi. Turli nomzodlar ko‘rib chiqildi, hatto jamoaviy rahbarlik g‘oyasi ham taklif qilindi. Ammo oxir-oqibat Ali Xomanaiy nomzodi ilgari surildi.

Bu jarayonda Hoshimiy Rafsanjoniy muhim rol o‘ynagan. U siyosiy jihatdan kuchli shaxs bo‘lib, Xomanaiyni qo‘llab-quvvatladi va uni munosib nomzod sifatida ko‘rsatdi. Shuningdek, u Humayniy tirik paytida Xomanaiyni ma’qullagani haqida gapirgan.

Shundan so‘ng ovoz berish bo‘lib o‘tdi va Ali Xomanaiy oliy rahbar etib saylandi. O‘shanda u 50 yoshda edi.

Biroq bu yerda katta muammo bor edi. Konstitutsiya talabiga ko‘ra, oliy rahbar eng yuqori diniy darajaga ega bo‘lishi kerak edi. Xomanaiy esa bunday darajaga ega emasdi. Shu sabab Konstitutsiyaga o‘zgartish kiritildi va talab yengillashtirildi. Endi diniy bilim va siyosiy tajriba yetarli deb hisoblandi. Bu esa uning rasman rahbar bo‘lishiga yo‘l ochdi.

Ko‘pchilik orasida “uni AQSh yoki Britaniya razvedkasi hokimiyatga olib kelgan” degan gaplar ham uchraydi. Lekin ishonchli tarixiy manbalar bunday fikrni tasdiqlamaydi. Aksincha, 1979-yildan keyin Eron va AQSh munosabatlari keskin yomonlashgan. Demak, Xomanaiyning hokimiyatga kelishi tashqi emas, ichki siyosiy jarayon bo‘lgan.

Shundan keyin Ali Xomanaiy uzoq yillar davomida Eronni boshqardi. U 1989-yildan 2026-yilgacha — taxminan 37 yil davomida oliy rahbar bo‘lib qoldi. Bu uni mamlakat tarixidagi eng uzoq hukmronlik qilgan rahbarlardan biriga aylantirdi.

Uning hokimiyati davrini shartli ravishda uch bosqichga bo‘lish mumkin. Birinchi bosqichda u tizimni barqarorlashtirish bilan shug‘ullandi. Inqilobdan keyingi davlatni mustahkamlash, iqtisodiy tiklanish va siyosiy barqarorlikni ta’minlash asosiy vazifa bo‘ldi.

Ikkinchi bosqichda u hokimiyatni yanada kuchaytirdi. Davlat tizimi markazlashdi, xavfsizlik organlari ta’siri ortdi va tashqi siyosatda G‘arbga qarshi qat’iy pozitsiya shakllandi.

Uchinchi bosqichda esa Eron xalqaro sanksiyalar, iqtisodiy bosim va ichki noroziliklar sharoitida yashadi. Shu bilan birga, mamlakat mintaqaviy siyosatda faol ishtirok etdi.

Eron siyosiy tizimida oliy rahbar eng yuqori shaxs hisoblanadi. Prezident ham unga bo‘ysunadi. Ali Xomanaiy armiya, xavfsizlik, tashqi siyosat va strategik qarorlarni to‘liq nazorat qildi.

2026-yilda Eron oliy rahbari Ali Xomanaiy 86 yoshida vafot etdi. U Isroil va AQShning birgalikdagi havo hujumlari oqibatida halok bo‘ldi. Xomanaiy 37 yil davomida mamlakatning Oliy rahbari lavozimida faoliyat yuritgan edi. Uning vafoti munosabati bilan Eron bo‘ylab 40 kunlik umummilliy motam e’lon qilindi.

Xulosa qilib aytganda, Ali Xomanaiyning hokimiyatga kelishi — inqilob, siyosiy kelishuv va ichki elita qarori natijasi bo‘lgan. U 37 yil davomida Eronni boshqarib, mamlakat tarixida chuqur iz qoldirgan shaxsga aylandi.

Bu tarixiy misol shuni ko‘rsatadiki, siyosatda ba’zan eng kuchli yoki eng mashhur emas, balki eng mos va barcha tomonlar qabul qila oladigan inson hokimiyatga keladi.