Бугунги кунда ахборот шу қадар кўпки, унинг барчасини ўқиб чиқишга инсон умри етмаслиги мумкин. Китоблар, мақолалар, илмий тадқиқотлар, янги кашфиётлар... Хўш, ахборот оқими тобора кучайиб бораётган бир шароитда қандай қилиб кўпроқ китоб ўқиш ва, энг муҳими, ўқилган маълумотларни эслаб қолиш мумкин? Айримлар бир китобни ҳафталаб мутолаа қилса, бошқалар уни бир неча кунда тугатади. Ҳатто тез ўқиш бўйича махсус курсларда бир дақиқада минглаб сўзларни ўқиш мумкинлиги ваъда қилинади. Аммо бу даъволар қанчалик асосли? Машҳур инсонларнинг мутолаа одатлари ва илмий тадқиқотлар бу саволга жавоб топишга ёрдам беради.

Машҳур инсонларнинг мутолаа одатлари

Билл Гейтс китоб ўқишни шунчаки ҳордиқ чиқариш эмас, балки билим олиш ва тафаккурни ривожлантириш воситаси деб билади. У ҳар йили бир неча кунни мутолаага бағишлаб, китоблар ва мақолаларни ўрганишга алоҳида вақт ажратади. Шунингдек, ўз блогида ўқиган китоблари ҳақида фикр ва тавсияларини мунтазам эълон қилиб боради. Унинг тажрибасидан чиқариш мумкин бўлган хулоса шуки, мутолаа учун бўш вақт пайдо бўлишини кутиш эмас, балки уни кун тартибидан олдиндан жой ажратиш муҳим.

Инвестиция соҳасининг таниқли вакили Уоррен Баффет ҳам мутолаага алоҳида аҳамият беради. У ёшлигидан молиявий ҳисоботлар, газеталар ва компаниялар фаолиятига оид маълумотларни ўрганишга одатланган. Баффет билимни вақт ўтиши билан кўпайиб борадиган фоизларга қиёслайди. Унинг муваффақиятини фақат кўп ўқиш билан изоҳлаб бўлмайди: муҳим жиҳат — олинган маълумотларни таҳлил қилиш, уларни ўзаро таққослаш ва асосли қарорлар қабул қилишдир.

АҚШнинг собиқ президенти Барак Обама ҳам президентлик йилларида мутолаа учун вақт топишга ҳаракат қилган. У бадиий адабиёт, тарих ва сиёсатга оид асарларни ўқигани билан танилган. Обама учун китоблар бошқа инсонларнинг ҳаёти ва қарашларини англаш, мураккаб масалаларга турли нуқтаи назардан ёндашиш имконини берган. Бу эса мутолаанинг аҳамияти фақат ўқилган саҳифалар сони билан ўлчанмаслигини кўрсатади.

Тез ўқишнинг энг машҳур усуллари

1. Бармоқ ёки қалам ёрдамида ўқиш:

Ўқиш жараёнида бармоқ ёки қаламни сатрлар бўйлаб ҳаракатлантириш диққатни жамлашга ва бир жойни қайта-қайта ўқишни камайтиришга ёрдам бериши мумкин. Бироқ кўрсаткични тез ҳаракатлантиришнинг ўзи матнни тезроқ ва яхшироқ тушунишни кафолатламайди.

2. Матнни саралаб ўқиш:

Ҳар бир жумлага бир хил вақт сарфлаш шарт эмас. Аввало, китобнинг мундарижаси, боблар сарлавҳалари, кириш қисми ва хулосаси билан танишиб чиқиш мумкин. Кейин мақсадга мувофиқ равишда муҳим қисмларга кўпроқ эътибор қаратилади. Бу усул, айниқса, илмий, касбий ва маълумотномавий адабиётларни ўрганишда қўл келади.

3. Фаол мутолаа:

Китобни ўқиш жараёнида ўзингизга саволлар беринг: «Муаллиф қандай фикрни илгари сурмоқда?», «Унинг далиллари қанчалик асосли?», «Бу билимни амалиётда қандай қўллаш мумкин?» Бундай ёндашув матнни шунчаки ўқиб чиқишдан кўра уни чуқурроқ англашга ёрдам беради.

4. Вақтни тўғри тақсимлаш:

20–25 дақиқа мутолаа қилиб, қисқа танаффус қилиш мумкин. Ҳар бир машғулотдан сўнг китобни ёпиб, ўқиганларингизни эслашга ҳаракат қилинг. Асосий фикрларни ўз сўзларингиз билан айтиб бериш ёки қисқача ёзиб қўйиш маълумотни яхшироқ ўзлаштиришга хизмат қилади.

Олимлар тез ўқиш ҳақида нима дейди?

Тез ўқишга оид ваъдаларнинг барчаси ҳам илмий далиллар билан тасдиқланмаган. Бу борада ўтказилган тадқиқотлар ўқиш тезлиги ва матнни тушуниш ўртасидаги муносабат анча мураккаб эканини кўрсатади.

1999 йил. «Journal of the American Optometric Association» илмий журналида эълон қилинган тадқиқотда 59 нафар талаба иштирок этган. Уларнинг бир қисми тез ўқиш курсини ўтаган, қолганлари эса назорат гуруҳини ташкил қилган. Курсдан кейин тез ўқишни ўрганган иштирокчиларда кўз ҳаракатининг бир қатор кўрсаткичлари яхшиланган. Бироқ матнни тушуниш даражасидаги ўзгариш статистик жиҳатдан аҳамиятли бўлмаган.

2023 йил. «Journal of Research in Reading» журналида чоп этилган тадқиқотда тез ўқиш иловаси ва ўқувчининг ўз ўқиш жараёнини англашига қаратилган машғулотлар самарадорлиги таққосланган. Тажрибада 30 нафар немис тилида сўзлашувчи талаба иштирок этган. Натижалар ҳар икки ёндашув ҳам ўқиш тезлигини бироз оширганини, аммо бу ўсиш дастурларда ваъда қилинган даражага етмаганини кўрсатган. Шу билан бирга, гуруҳлар ўртасида матнни тушуниш бўйича сезиларли фарқ аниқланмаган.

2025 йилда эълон қилинган, 2026 йилда ҳам муҳокама қилинаётган тадқиқот. «Scientific Studies of Reading» журналида чоп этилган ишда инглиз тилида сўзлашувчи 46 нафар талаба иштирок этган. Тадқиқотда ўқиш тезлиги турли даражаларда ўзгартирилиб, матнни тушуниш натижалари ўрганилган. Натижаларга кўра, иштирокчиларнинг аксариятида тушуниш даражаси маълум тезлик оралиғида сақланган, аммо дақиқасига 405 сўз тезликда сезиларли пасайиш кузатилган. Шу билан бирга, тез ўқийдиган ва сўзларни яхши таниб оладиган иштирокчилар юқори тезликда ҳам матнни яхшироқ тушунишган. Демак, натижа ўқувчининг маҳорати ва матн хусусиятларига ҳам боғлиқ.

Бу тадқиқотлардан чиқадиган асосий хулоса шуки, тез ўқишни машқ қилиш айрим кўникмаларни ривожлантириши мумкин, аммо тезликни бир неча баробар ошириш ва бунда матнни тушуниш даражасини ўзгаришсиз сақлаш ҳар доим ҳам мумкин эмас. Шунинг учун «бир дақиқада мингта сўз ўқийман ва ҳаммасини мукаммал эслаб қоламан» каби даъволарга танқидий ёндашиш лозим. Матнни тез кўздан кечириш билан уни чуқур англаш бир хил жараён эмас.

Бир кунда битта китоб ўқиш мумкинми?

Албатта, мумкин. Аммо бу китобнинг ҳажми, матннинг мураккаблиги, ўқувчининг тажрибаси ва мутолаага ажратиладиган вақтга боғлиқ.

Масалан, 200 саҳифали китобни 10 кунда тугатиш учун кунига ўртача 20 саҳифадан ўқиш керак. Бироқ бу ҳисоб барча саҳифалар бир хил вақтда ўқилади, дегани эмас. Оддий баён қилинган асарни тезроқ ўқиш мумкин, мураккаб илмий ёки фалсафий матнни эса тушуниш учун қайта ўқиш ва мулоҳаза юритишга тўғри келади.

Бадиий асарни мутолаа қилганда қаҳрамонлар тақдири, воқеалар ривожи ва муаллифнинг услубига эътибор бериш муҳим. Илмий ёки фалсафий китобларда эса асосий тушунчаларни англаш, далилларни таҳлил қилиш ва хулосаларни текшириш учун кўпроқ вақт талаб этилиши мумкин.

Шу боис бир кунда битта китоб ўқишни мутлақ мақсадга айлантириш тўғри эмас. Муҳими, китобни қанча вақтда тугатганингиз эмас, ундан қандай билим ва таассурот олганингиздир.

Самарали мутолаа учун тўрт тавсия

1. Мутолаа учун аниқ вақт белгиланг:

Ҳар куни 20–30 дақиқа китоб ўқишни одатга айлантиринг. Мунтазамлик бир кунда кўп саҳифа ўқишга уринишдан кўра барқарорроқ натижа бериши мумкин.

2. Ўқишдан мақсадни аниқланг:

Янги билим олишни истайсизми, бадиий асардан завқланмоқчимисиз ёки муайян муаммонинг ечимини излаяпсизми? Мақсадни белгилаш қайси қисмларни диққат билан ўқиш, қайси маълумотларга эса умумий назар ташлаш кераклигини аниқлашга ёрдам беради.

3. Китобни ёпиб, ўқиганларингизни эслашга ҳаракат қилинг:

Ҳар бир бобдан кейин асосий фикрларни ўз сўзларингиз билан баён қилинг. Зарур бўлса, учта муҳим хулосани ёзиб қўйинг. Бир неча кундан сўнг уларни қайта кўриб чиқинг. Бу усул маълумотни хотирадан қайта тиклаш орқали билимни мустаҳкамлашга ёрдам беради.

4. Чалғитувчи омилларни камайтиринг:

Мутолаа пайтида телефон билдиришномаларини ўчиринг, ижтимоий тармоқларни вақтинча ёпинг ва диққатни китобга қаратинг. Агар электрон қурилмада ўқиётган бўлсангиз, бошқа иловаларга ўтишни чеклаш фойдали.

Энг катта сир — қанча ўқиганингизда эмас, нимани англаганингизда

Билл Гейтснинг китоб тавсиялари, Уоррен Баффетнинг маълумотларни мунтазам ўрганиш одати ва Барак Обаманинг мутолаага ажратган вақти бир муҳим жиҳатни кўрсатади: билим олиш учун вақт ва диққат керак. Бироқ уларнинг тажрибасини фақат тез ёки кўп ўқиш билан изоҳлаш тўғри эмас. Муҳими — ўқилган маълумотни таҳлил қилиш, уни бошқа билимлар билан боғлаш ва ҳаётда қўллаш.

Юзлаб китобларни ўқиб, улардаги фикрлар ҳақида мулоҳаза юритмасликдан кўра, битта яхши китобни чуқур англаб, ундан муҳим хулоса чиқариш кўпроқ самара бериши мумкин.

Тез ўқиш — машқ орқали ривожлантириш мумкин бўлган кўникма. Аммо ҳақиқий мутолаа тезлик, диққат, тушуниш ва хотиранинг уйғунлигидан иборат. Китобни тезроқ ўқишга интилинг, лекин унинг мазмунини бой берманг. Зеро, китобнинг қиймати уни қанча вақтда тугатганингиз билан эмас, балки у тафаккурингизда қандай ўзгариш ясагани билан белгиланади.

Акбар Фатҳуллаев