Siz juda aqllisiz, mas’uliyatlisiz, ishbilarmonsiz. Ammo bir ishni boshlashingiz juda qiyinmi, boshlagan ishingizni oxiriga yetkazish esa undan ham qiyin-a? Bir zumda bir fikrdan ikkinchisiga o‘tasiz, mayda narsalarga chalg‘ib ketasiz, ba’zan shoshilib gapirasiz-u, keyin aytgan gapingizdan afsuslanib yurasizmi? Kechasi yotishga shuncha harakat qilsangiz ham, miyangiz go‘yoki to‘xtamay ishlayotgandekmi?

Tashqaridan qaraganda, bu shunchaki shoshqaloqlik, tartibsizlik yoki kuchli xarakterdek ko‘rinishi mumkin. Ammo ayrim hollarda bu belgilar ADHD — diqqat yetishmovchiligi va giperaktivlik buzilishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Eng qizig‘i, bunday holat faqat bolalarga xos emas. U katta yoshda ham davom etishi mumkin. Ba’zi insonlar esa o‘zlaridagi qiyinchiliklarning sababini yillar davomida tushunmay yashaydilar. ADHD odatda bolalik davrida boshlanadi. Uning belgilari ko‘pincha 12 yoshgacha namoyon bo‘ladi. Ammo bu tashxisni faqat 1,5 yoshdan 6 yoshgacha bo‘lgan davrda qo‘yish mumkin, degani emas.

Kichik yoshdagi bolalarning serharakatligi, diqqatini tez-tez o‘zgartirishi va bir joyda tinch o‘tira olmasligi ko‘pincha tabiiy rivojlanish jarayonining bir qismidir. Shuning uchun faqat bolaning ko‘p yugurishi, sho‘xligi yoki kattalarni charchatishiga qarab ADHD tashxisi qo‘yilmaydi.

ADHD tashxisida belgilar kamida olti oy davom etgan bo‘lishi va bolaning hayotiga sezilarli ta’sir qilishi muhim. Ko‘p qo‘llaniladigan klinik mezonlarga ko‘ra, tashxis uchun bir nechta belgi 12 yoshgacha kuzatilgan bo‘lishi kerak. Ammo har bir serharakat bola giperaktiv emas. Xuddi shuningdek, tinch o‘tiradigan bolada ham diqqat yetishmovchiligi ustun bo‘lgan ADHD shakli uchrashi mumkin.

Bolalarda giperaktivlik ko‘proq yugurish, sakrash, joyida o‘tira olmaslik orqali ko‘rinsa, kattalarda u ko‘pincha ichki bezovtalik, fikrlar tezligi, rejalashtirish va o‘zini boshqarishdagi qiyinchiliklar shaklida namoyon bo‘ladi.

• Masalan, kechqurun dam olmoqchisiz. Ammo xayolingizda ertangi ishlar, o‘tgan haftadagi suhbat, bajarilmagan vazifalar va yangi g‘oyalar aylanaveradi.Bir fikrdan ikkinchisiga zumda o‘tasiz. Ba’zan bir vaqtning o‘zida bir nechta ishni boshlashni xohlaysiz. Hatto jim o‘tirganingizda ham ichingizda qandaydir shoshilinchlik sezilishi mumkin. Bu kattalardagi ichki bezovtalikning ko‘rinishlaridan biri bo‘lishi mumkin. Lekin tez fikrlash yoki xayol surishning o‘zi ADHD belgisi degani emas.

• Muhim hisobot tayyorlashingiz kerak. Uning muddati bir haftadan keyin. Siz bu ish muhimligini bilasiz, hatto uni qanday bajarishni ham tushunasiz. Ammo ishni boshlash o‘rniga telefonni tekshirasiz, boshqa mayda yumushlarni bajarasiz. Muddat yaqinlashganda esa birdaniga ishga kirishib, bir necha soat to‘xtamay ishlashingiz mumkin. ADHDda vazifani boshlash, ishni rejalashtirish, diqqatni ushlab turish va vaqtni boshqarish bilan bog‘liq qiyinchiliklar uchraydi. Bu holatni shunchaki dangasalik bilan izohlash to‘g‘ri emas.

• ADHD bo‘lgan ayrim insonlar qiziqarli mashg‘ulotga juda chuqur berilib ketishi, ammo zerikarli yoki bir xil vazifada diqqatini saqlashda qiynalishi mumkin. Biror ishni bajarayotganingizda xabarnoma yoki atrofdagi tovushlar diqqatingizni osongina chalg‘itadi. ADHD diqqat umuman yo‘qligini anglatmaydi. Ko‘proq diqqatni vaziyatga qarab boshqarish qiyinligini anglatishi mumkin.

• Suhbatdoshingiz gapini tugatmasidan javob berishga shoshilasizmi? Biror fikr xayolingizga kelishi bilan uni darhol aytishni xohlaysizmi? Xarid qilish, ishni o‘zgartirish yoki yangi loyiha boshlash haqida tez qaror qabul qilasizmi? Bunday holatlar impulsivlik bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ya’ni inson harakat qilishdan oldin to‘xtab, vaziyatni to‘liq baholashda qiynaladi. Biroq bu ham faqat ADHDga xos emas, shoshqaloqlik charchoq, stress yoki boshqa omillar ta’sirida ham kuzatilishi mumkin.

Inson o‘zini tartibsiz, irodasiz yoki boshqalarga nisbatan keraksiz deb hisoblashi mumkin. Aslida esa uning vazifalarni rejalashtirish va bajarishdagi qiyinchiliklari alohida e’tibor talab qilishi mumkin.

Ba’zi insonlar jismonan charchagan bo‘lsa ham, dam olishga qiynaladi. Biroq bu holat uyqu buzilishi, xavotir yoki stress bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bu hislar ADHD bilan yashaydigan ayrim kattalarda uchrashi mumkin, ammo ularning birortasi alohida holda bu tashxisni tasdiqlamaydi.

Nega ba’zi insonlar ADHD borligini yillar davomida bilmaydi?

Buning bir nechta sababi bor. Birinchidan, bolalikdagi belgilar serharakatlik sifatida emas, balki xayolparastlik, unutuvchanlik yoki tartibsizlik sifatida qabul qilingan bo‘lishi mumkin.

Ikkinchidan, inson o‘z qiyinchiliklarini turli usullar bilan qoplashni o‘rganadi, hamma ishni oxirgi daqiqada bajaradi, har bir vazifani yozib qo‘yadi yoki juda ko‘p kuch sarflab, boshqalardek natijaga erishishga harakat qiladi.

Uchinchidan, katta hayotning talablari oshganda, ish, oila, farzandlar va moliyaviy mas’uliyat ko‘payganda avval boshqarib kelingan qiyinchiliklar yaqqolroq ko‘rinishi mumkin.

2026-yilda ham qo‘llanilayotgan xalqaro klinik mezonlar va rasmiy tibbiy qo‘llanmalarda ADHD neyrorivojlanish bilan bog‘liq holat sifatida qaraladi. Bu faqat tarbiya, iroda yoki xarakter masalasi emas. Tadqiqotlarda genetik omillar, miyaning rivojlanishi va diqqat hamda o‘zini boshqarish jarayonlaridagi neyrobiologik xususiyatlar o‘rganilmoqda. ADHDning yagona sababi aniqlanmagan.

Agar sizda shu kabi qiyinchiliklar uzoq vaqtdan beri mavjud bo‘lsa va hayotingizga ta’sir qilayotgan bo‘lsa, ADHDni baholash tajribasiga ega psixiatr yoki klinik psixologga murojaat qilish maqsadga muvofiq. Uyqu sifati, xavotir, kayfiyat va boshqa ehtimoliy sabablarni ham tekshirtirish zarur.

E’zoza Turg‘unova