Ўзбекистон Жаҳон савдо ташкилоти — ЖСТга аъзо бўлиш учун аризани 1994 йилда топширган. Аммо музокаралар узоқ вақт суст кечиб, жараён 2020 йилдан бошлаб яна фаол босқичга ўтди.

Ҳозир ЖСТга 166 давлат ва алоҳида божхона ҳудуди аъзо. Улар ҳиссасига жаҳон савдосининг қарийб 98 фоизи тўғри келади. Шу сабаб ташкилотга кириш Ўзбекистон учун шунчаки халқаро мақом эмас, балки асосий савдо ҳамкорлари билан ягона ва олдиндан маълум қоидалар асосида ишлаш имкониятини англатади.

Ҳукумат Ўзбекистоннинг ЖСТга тўлақонли аъзолигини 2026 йилда расмийлаштиришни мақсад қилган. Бироқ аниқ сана ҳали белгиланмаган: аъзолик барча музокаралар якунланиши ва ЖСТ аъзоларининг умумий розилигига боғлиқ.

Ўзбекистон музокараларнинг қайси босқичида?

2026 йил 9 мартда Женевада Ўзбекистоннинг ЖСТга аъзо бўлиши бўйича Ишчи гуруҳнинг 12-йиғилиши ўтказилди. Унда давлат корхоналари, техник тартибга солиш, санитария ва фитосанитария чоралари, интеллектуал мулк ҳамда қишлоқ хўжалиги каби масалалар муҳокама қилинди.

Ўзбекистоннинг мажбуриятлари акс эттириладиган Ишчи гуруҳ ҳисоботи лойиҳасига 62 та банд киритилган. Бу аввалги таҳрирдаги 56 та мажбуриятдан кўп. Демак, музокаралар якунига яқинлашгани сари мамлакат зиммасига оладиган аниқ шартлар ҳам ойдинлашмоқда.

2026 йил март ҳолатига кўра, Ўзбекистоннинг бозорларга кириш бўйича 30 та икки томонлама келишуви ЖСТ котибиятига топширилган. Улар орасида Европа Иттифоқи, Россия, Эквадор, Парагвай ва Уругвай билан имзоланган сўнгги битимлар ҳам бор.

Президент ҳузурида 2026 йил 6 майда ўтказилган тақдимотда эса жами 33 давлат билан икки томонлама музокаралар якунлангани маълум қилинди. Халқаро валюта жамғармасининг июнь ойидаги ҳисоботига кўра, яна уч давлат билан музокаралар давом этаётган эди.

Бу икки томонлама музокараларда ҳар бир давлат Ўзбекистон бозорига товар ва хизматларини қандай шартларда олиб кириши, Ўзбекистон маҳсулотлари эса уларнинг бозорида қандай режимдан фойдаланиши келишиб олинади.

Шу билан бирга, кўп томонлама музокаралар ҳам якунланиши керак. Уларда Ўзбекистоннинг ички қонунчилиги ва савдо сиёсати ЖСТ қоидаларига қай даражада мослиги баҳоланади.

Аъзолик импорт божларини бутунлай бекор қиладими?

ЖСТга кириш барча импорт божлари бир кунда нолга туширилади, дегани эмас.

Ўзбекистон ҳар бир товар тоифаси бўйича бож ставкасининг энг юқори чегарасини музокара қилади. ЖСТда бу «боғланган ставка» деб аталади. Давлат амалда ундан пастроқ бож қўллаши мумкин, аммо келишилган чегарадан юқори ставка жорий этиши қийинлашади.

ЖСТнинг ўзи ҳам божларни пасайтириш учун барча давлатларга бир хил фоиз ёки ягона меъёр белгиламайди. Ҳар бир мамлакатнинг тариф мажбуриятлари алоҳида музокаралар асосида шакллантирилади.

Шунинг учун аъзоликдан кейин автомобиль, маиший техника, дори-дармон, озиқ-овқат ёки кийим-кечак нархи айнан қанча арзонлашишини ҳозирдан айтиш мумкин эмас. Бу Ўзбекистон қабул қиладиган якуний тариф жадвали, логистика харажатлари, солиқлар ва ички бозордаги рақобатга боғлиқ бўлади.

Бироқ импорт божлари айрим товарлар бўйича пасайтирилса, хорижий маҳсулотлар нархи тушиши ва уларнинг тури кўпайиши мумкин. Бу истеъмолчи учун танловни кенгайтиради, маҳаллий ишлаб чиқарувчилар учун эса рақобатни кучайтиради.

Маҳаллий корхоналар учун асосий синов — рақобат

ЖСТга аъзоликдан энг катта босимни юқори божлар, имтиёзли кредитлар, эксклюзив ҳуқуқлар ёки давлат кўмаги ҳисобига ишлаб келган корхоналар сезиши мумкин.

Импорт арзонлашса, маҳаллий ишлаб чиқарувчи энди маҳсулотини фақат божхона ҳимояси ҳисобига сота олмайди. У сифатни ошириш, таннархни камайтириш, энергия тежамкор технологияларга ўтиш ва меҳнат унумдорлигини кўтаришга мажбур бўлади.

Бу, айниқса, автомобилсозлик, электротехника, фармацевтика, тўқимачилик, озиқ-овқат саноати ва қурилиш материаллари каби йўналишларга таъсир қилиши мумкин. Аммо аниқ таъсир ҳар бир соҳа бўйича келишилган ўтиш даври ва тарифларга боғлиқ.

Халқаро валюта жамғармаси Ўзбекистонда давлат корхоналарига бериладиган кўмакни шаффофлаштириш, уни босқичма-босқич қисқартириш ва хусусий бизнес билан тенг рақобат муҳитини яратишни тавсия қилмоқда. ЖСТ доирасида ҳам давлат корхоналари, субсидиялар ва бозордаги имтиёзлар асосий музокара мавзуларидан бири бўлиб қолмоқда.

Шу билан бирга, ЖСТ маҳаллий саноатни ҳимоя қилиш имкониятларини бутунлай йўқ қилмайди. Импортнинг кескин ўсиши ёки демпинг ҳолатларида ҳимоя, антидемпинг ва компенсация чораларини қўллаш мумкин. Лекин бундай қарорлар аниқ далиллар, очиқ текширув ва ЖСТ қоидаларига асосланиши шарт бўлади.

Экспортчилар нимадан ютади?

Аъзолик Ўзбекистон товарларига дунёнинг барча бозорларида автоматик равишда божсиз режим бермайди. Бироқ экспортчилар ЖСТ аъзолари томонидан камситилмаслик ва энг қулай савдо режими асосида ишлаш имкониятига эга бўлади.

Энг муҳим ўзгариш — қоидаларнинг олдиндан маълум ва нисбатан барқарор бўлишидир. Савдо ҳамкори Ўзбекистон маҳсулотига асоссиз чеклов қўйса, масалани ЖСТ механизмлари орқали кўтариш имконияти пайдо бўлади.

Бу тўқимачилик, мева-сабзавот, озиқ-овқат, чарм-пойабзал, кимё, электротехника ва хизматлар экспорти учун янги имкониятлар очиши мумкин. Бироқ халқаро бозорга киришнинг ўзи етарли эмас. Маҳсулот сифат, хавфсизлик, қадоқлаш, келиб чиқиш ва сертификатлаш талабларига жавоб бериши керак.

2025 йилда Ўзбекистон ташқи савдо айланмаси 81,2 миллиард долларга етди. Экспорт 33,8 миллиард, импорт эса 47,4 миллиард долларни ташкил этди. Мамлакат 210 та давлат билан савдо алоқаларини амалга оширган.

2026 йилнинг биринчи чорагида ташқи савдо айланмаси 18 миллиард доллар бўлди. Экспорт 5,8 миллиард долларни, импорт эса 12,2 миллиард долларни ташкил қилди. Бу рақамлар Ўзбекистон учун экспортни диверсификация қилиш ва юқори қўшилган қийматли маҳсулотлар улушини ошириш қанчалик муҳимлигини кўрсатади.

Сертификат ва божхона жараёнлари ўзгаради

ЖСТга тайёргарликнинг оддий тадбиркор учун энг сезиларли натижаларидан бири божхона ва сертификатлаш жараёнларининг соддалашиши бўлиши мумкин.

2026 йил майидаги расмий маълумотга кўра, Ўзбекистонда мажбурий сертификатлаш талаб қилинадиган товарлар рўйхатидан 747 та позиция чиқарилган. Натижада рўйхат 27 фоизга қисқарган. Озиқ-овқат маҳсулотларига оид 14 та техник регламент ҳам бекор қилинган.

Юқори хавфли маҳсулотлар учун бюрократик давлат рўйхатидан ўтказиш тартиби ўрнига сертификатлаш тизими жорий этилган. Озиқ-овқат хавфсизлиги устидан назорат Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитасига ўтказилган.

Бу талабларнинг бекор қилиниши назорат умуман йўқолади, дегани эмас. Аксинча, тизим ҳар бир товарни олдиндан маъмурий рухсатдан ўтказишдан хавфни баҳолаш, маҳсулотни кузатиб бориш ва илмий асосланган назоратга ўтиши керак.

Экспортчилар учун ҳам санитария, ветеринария ва фитосанитария талабларига мувофиқлик муҳимлашади. Масалан, мева-сабзавот ёки озиқ-овқат экспорт қилувчи корхона маҳсулотнинг қаерда етиштирилгани, қандай қайта ишлангани ва хавфсизлиги ҳақида ишончли маълумот тақдим этиши талаб қилинади.

Қонунчиликда қанча ўзгариш бўлди?

Адлия вазирлиги маълумотига кўра, 2026 йил март ҳолатига миллий қонунчиликнинг 180 дан ортиқ ҳужжати ЖСТ талабларига мувофиқлаштирилган. Ишчи гуруҳнинг 11- ва 12-йиғилишлари оралиғида 19 та норматив-ҳуқуқий ҳужжат қайта кўриб чиқилган.

2026 йилги давлат дастури доирасида яна 20 та норматив-ҳуқуқий ҳужжат қабул қилиш режалаштирилган. Уларнинг асосий қисми ташқи савдо, субсидиялар, техник тартибга солиш, санитария чоралари, интеллектуал мулк ва бозордаги рақобатга тааллуқли.

Халқаро валюта жамғармаси таҳлилига кўра, 2017 йилдан кейин Ўзбекистонда ўртача божхона тарифи қарийб икки баравар қисқарган. Аралаш ва мураккаб бож ставкалари фоизли ставкаларга алмаштирилган, кўп товарлар учун экспорт рухсатномалари бекор қилинган ва божхона расмийлаштируви соддалаштирилган.

Интеллектуал мулк соҳасида ҳам товар белгилари, патентлар, муаллифлик ҳуқуқи ва географик кўрсаткичларни ҳимоя қилиш кучайтирилмоқда. Бу маҳаллий брендларни хорижда ҳимоя қилиш имконини кенгайтириши билан бирга, лицензиясиз дастурлар, қалбаки маҳсулотлар ва брендлардан ноқонуний фойдаланишга қарши талабларни ҳам қатъийлаштиради.

Қишлоқ хўжалигига қандай таъсир қилади?

Қишлоқ хўжалиги ЖСТ музокараларининг энг мураккаб йўналишларидан бири ҳисобланади. Бу ерда импорт божлари билан бирга давлат субсидиялари, экспортни қўллаб-қувватлаш ва ички нархларга аралашув масалалари ҳам муҳокама қилинади.

Ўзбекистон фермерларни қўллаб-қувватлашни давом эттириши мумкин. Аммо субсидиялар шаффоф ҳисобланиши, ЖСТга маълум қилиниши ва савдони асоссиз бузмаслиги керак бўлади.

Ички бозорда четдан келадиган озиқ-овқат маҳсулотлари кўпайиши мумкин. Бу истеъмолчига кўпроқ танлов беради, аммо рақобатбардошлиги паст хўжаликларга босим ўтказади.

Айни пайтда мева-сабзавот, қуритилган маҳсулотлар, тўқимачилик хомашёси ва қайта ишланган озиқ-овқат экспорти учун бозорлар кенгайиши мумкин. Бу имкониятдан фойдаланиш учун фермер ва корхоналар маҳсулот хавфсизлиги, сақлаш, логистика ва халқаро сертификатларга сармоя киритиши лозим бўлади.

Хизматлар бозори ҳам очиладими?

ЖСТ музокаралари фақат товарлар билан чекланмайди. Банк, суғурта, телекоммуникация, транспорт, логистика, туризм, савдо ва профессионал хизматлар бозорига кириш шартлари ҳам келишилади.

Бу соҳаларга хорижий компаниялар кириши хизмат сифати ва рақобатни ошириши мумкин. Бироқ улар учун бозор тўлиқ ва бир вақтда очилиши шарт эмас. Ўзбекистон қайси соҳада қандай чекловларни сақлаб қолиши, хорижий капитал улуши ва ўтиш муддатларини музокара жараёнида белгилайди.

Кучли хорижий компаниялар кириб келиши маҳаллий бизнесни рақамлаштириш, бошқарувни яхшилаш ва хизматлар сифатини оширишга ундайди. Самарасиз компаниялар эса бозордаги улушини йўқотиши мумкин.

Оддий аҳоли нимани ҳис қилади?

Истеъмолчи учун асосий ўзгаришлар товарлар танловининг кенгайиши, айрим импорт маҳсулотларининг арзонлашиши ва сифат стандартларининг кучайиши бўлиши мумкин.

Бироқ нархлар дарҳол ва барча товарлар бўйича тушмайди. Бождан ташқари қўшилган қиймат солиғи, транспорт, сақлаш, валюта курси, чакана савдо устамаси ва ички рақобат ҳам якуний нархга таъсир қилади.

Иш бозорида ҳам икки хил жараён кузатилиши мумкин. Экспортбоп ва самарали тармоқлар янги иш ўринлари яратади. Рақобатга тайёр бўлмаган, юқори харажат билан ишлайдиган корхоналар эса қисқариш ёки қайта ташкил этишга мажбур бўлиши мумкин.

Шунинг учун ЖСТга киришдан олдин касбга қайта тайёрлаш, кичик ва ўрта бизнесни молиялаштириш, экспортчиларга сертификат олишда кўмаклашиш ҳамда ижтимоий ҳимоя механизмларини кучайтириш муҳим аҳамиятга эга.

Аъзоликнинг ўзи иқтисодий ўсишни кафолатламайди

ЖСТга кириш Ўзбекистонга тайёр экспорт бозори, автоматик инвестиция ёки арзон товарларни кафолатлаб бермайди. Ташкилот, аввало, савдо учун барқарор ва шаффоф ҳуқуқий муҳит яратади.

Натижа эса мамлакат бу имкониятдан қандай фойдаланишига боғлиқ бўлади. Божхонадаги коррупция, қиммат логистика, энергия таъминотидаги узилишлар, кредит ресурсларининг юқори нархи ва малакали кадрлар етишмаслиги сақланиб қолса, формал аъзоликнинг самараси чекланган бўлади.

Аксинча, хусусий мулк ҳимояси, суд мустақиллиги, тенг рақобат, шаффоф субсидиялар ва самарали божхона тизими таъминланса, ЖСТга аъзолик экспортни диверсификация қилиш ва инвестицияларни жалб этишга хизмат қилиши мумкин.

ЖСТга қўшилиш жараёнини якуний манзил эмас, балки иқтисодиётни халқаро рақобатга тайёрлаш воситаси сифатида кўриш тўғрироқ. Ўзбекистон учун асосий савол ташкилотга қачон кириш эмас, балки аъзоликдан кейинги рақобатга давлат, бизнес ва меҳнат бозори қай даражада тайёр эканида.