Bugungi kunda butun dunyo «sun’iy intellekt» (SI) atamasini tez-tez eshitmoqda. U endi fantastik filmlar yoki olimlarning orzusi emas — u bizning kundalik hayotimizning bir qismiga aylangan. Telefonimizdagi ovozli yordamchilar, bankdagi xizmatlar, ijtimoiy tarmoqlardagi algoritmlar, hatto dars jarayonlari ham sun’iy intellekt yordami bilan takomillashib bormoqda. Ammo savol tug‘iladi: bu texnologiya insoniyat uchun xavfmi yoki imkoniyatmi?

Yangi davr boshlanishi

Sun’iy intellekt (AI) — bu kompyuter tizimlarining inson tafakkuriga o‘xshash tarzda o‘rganish, tahlil qilish, qaror qabul qilish qobiliyatidir. U dastlab oddiy hisob-kitoblar uchun yaratilgan bo‘lsa, bugungi kunda u tibbiyotda kasalliklarni aniqlaydi, ta’limda o‘quv jarayonlarini optimallashtiradi, biznesda esa samaradorlikni oshiradi. Masalan, shifokorlar endilikda AI yordamida erta diagnostika qilmoqda, o‘qituvchilar esa individual yondashuvni ta’minlash uchun o‘quvchilarning natijalarini tahlil qilmoqda.

Xavfli tomoni — inson o‘rnini egallaydimi?

Albatta, har qanday yutuqning soyasi bor. Ko‘pchilikni tashvishga solayotgan savol — «sun’iy intellekt inson o‘rnini bosadimi?» deganidir. Avvalgi yillarda mashinalar jismoniy mehnatni osonlashtirgan bo‘lsa, endi AI aqliy mehnatni ham «o‘rganmoqda». Bu esa ayrim kasblarning yo‘qolishiga olib kelishi mumkin. Masalan, tarjimonlar, dizaynerlar, hatto jurnalistlar ham ba’zan o‘z ish joylarini AI bilan «bo‘lishishga» majbur bo‘lishmoqda. Ammo bu jarayonni to‘xtatib bo‘lmaydi. Tarix shuni ko‘rsatadiki, har bir texnologik inqilob yangi imkoniyatlarni ham yaratadi. Muhimi — o‘z kasbingni yo‘qotishdan qo‘rqish emas, balki yangilanishga tayyor bo‘lish.

Imkoniyatlar — o‘rgan, o‘zgartir, yarat!

Sun’iy intellekt insonni almashtirish uchun emas, unga yordam berish uchun yaratilgan. U bizga vaqtni tejaydi, ma’lumotlarni tez tahlil qiladi va murakkab jarayonlarni soddalashtiradi. Masalan, ta’lim sohasida AI o‘qituvchiga yordamchi sifatida ishlay oladi: u talabaning xatolarini tahlil qiladi, individual mashqlarni tavsiya etadi. Biznesda esa sun’iy intellekt xaridorlar odatini o‘rganib, marketing strategiyasini samarali tuzishga ko‘maklashadi. Yana bir katta imkoniyat — ijod sohasida. Rassomlar, yozuvchilar, kontent yaratuvchilar endi AI yordamida yangi g‘oyalarni sinab ko‘rishmoqda. Demak, sun’iy intellekt ijodni cheklamaydi, balki uni kengaytiradi.

Axloq va mas’uliyat masalasi

Sun’iy intellektning rivoji bilan birga axloqiy masalalar ham dolzarb bo‘lib bormoqda. «AI inson haqidagi ma’lumotlarni qanchalik xavfsiz saqlaydi?», «U kamsitmaydigan, adolatli qaror qabul qila oladimi?» kabi savollar paydo bo‘lmoqda. Shuning uchun ham bu texnologiyani yaratishda va undan foydalanishda inson mas’uliyati birinchi o‘rinda turadi. Texnologiya o‘zi yomon yoki yaxshi emas — uni qanday ishlatishimiz muhim.

O‘zbekiston kontekstida

O‘zbekistonda ham so‘nggi yillarda sun’iy intellekt sohasi jadal rivojlanmoqda. «Digital Uzbekistan — 2030» dasturi doirasida raqamli texnologiyalarni joriy etish, ta’lim tizimiga AI asosidagi platformalarni kiritish ishlari amalga oshirilmoqda. Yoshlar orasida IT, dasturlash va data tahliliga qiziqish ortmoqda.

Ta’limda yangi yondashuv: «Kelajak o‘qituvchisi» loyihasi

Bugungi kunda Chirchiq davlat pedagogika universitetida ham sun’iy intellekt texnologiyalarini ta’lim jarayoniga joriy etish bo‘yicha izchil ishlar olib borilmoqda. Universitetda «Yangi kelajak o‘qituvchisi» loyihasi doirasida talabalarga zamonaviy dars o‘tish uslublarini o‘rgatish, ularni raqamli dunyoga mos, kreativ fikrlovchi mutaxassislar sifatida tayyorlash maqsad qilingan. Har bir fakultet o‘zining sun’iy intellektdan foydalanishga asoslangan ta’lim loyihalari bilan taqdimot o‘tkazdi. Ushbu taqdimotlarda talabalar turli AI vositalaridan foydalangan holda dars jarayonini yanada qiziqarli, interaktiv va samarali tashkil etish yo‘llarini namoyish etdilar. Ishtirokchilar o‘z tajribalari bilan o‘rtoqlashib, dars jarayonida AI yordamida test yaratish, ovozli tahlil qilish, vizual kontent tayyorlash va o‘quvchilarni individual yondashuv asosida baholash kabi amaliy ko‘nikmalarni mustahkamlashdi. Bu loyiha nafaqat o‘qituvchilarga, balki talabalar uchun ham yangicha fikrlash va o‘z ustida ishlash madaniyatini shakllantirmoqda. Natijada universitetda sun’iy intellektdan foydalangan holda ta’lim samaradorligini oshirishga qaratilgan muhit yaratilmoqda. Demak, sun’iy intellekt biz uchun ham xavf emas — kelajak sari olib boruvchi imkoniyat.

Xulosa

Sun’iy intellekt — bu nafaqat texnologiya, balki yangi tafakkur uslubi. U bizni o‘ylashga, moslashishga va o‘z ustimizda ishlashga majbur qilmoqda. Shunday ekan, undan qo‘rqish emas, undan foydalanishni o‘rganish kerak. Inson ongini sun’iy intellekt almashtira olmaydi, ammo inson bilan birga ishlaganda u kelajakni yanada nurafshon qiladi.

Sayyora Arzimova.
ChDPU Fakultetlararo rus tili kafedrasi
o‘qituvchisi