Бугунги кунда бутун дунё «сунъий интеллект» (СИ) атамасини тез-тез эшитмоқда. У энди фантастик фильмлар ёки олимларнинг орзуси эмас — у бизнинг кундалик ҳаётимизнинг бир қисмига айланган. Телефонимиздаги овозли ёрдамчилар, банкдаги хизматлар, ижтимоий тармоқлардаги алгоритмлар, ҳатто дарс жараёнлари ҳам сунъий интеллект ёрдами билан такомиллашиб бормоқда. Аммо савол туғилади: бу технология инсоният учун хавфми ёки имкониятми?

Янги давр бошланиши

Сунъий интеллект (AI) — бу компьютер тизимларининг инсон тафаккурига ўхшаш тарзда ўрганиш, таҳлил қилиш, қарор қабул қилиш қобилиятидир. У дастлаб оддий ҳисоб-китоблар учун яратилган бўлса, бугунги кунда у тиббиётда касалликларни аниқлайди, таълимда ўқув жараёнларини оптималлаштиради, бизнесда эса самарадорликни оширади. Масалан, шифокорлар эндиликда AI ёрдамида эрта диагностика қилмоқда, ўқитувчилар эса индивидуал ёндашувни таъминлаш учун ўқувчиларнинг натижаларини таҳлил қилмоқда.

Хавфли томони — инсон ўрнини эгаллайдими?

Албатта, ҳар қандай ютуқнинг сояси бор. Кўпчиликни ташвишга солаётган савол — «сунъий интеллект инсон ўрнини босадими?» деганидир. Аввалги йилларда машиналар жисмоний меҳнатни осонлаштирган бўлса, энди AI ақлий меҳнатни ҳам «ўрганмоқда». Бу эса айрим касбларнинг йўқолишига олиб келиши мумкин. Масалан, таржимонлар, дизайнерлар, ҳатто журналистлар ҳам баъзан ўз иш жойларини AI билан «бўлишишга» мажбур бўлишмоқда. Аммо бу жараённи тўхтатиб бўлмайди. Тарих шуни кўрсатадики, ҳар бир технологик инқилоб янги имкониятларни ҳам яратади. Муҳими — ўз касбингни йўқотишдан қўрқиш эмас, балки янгиланишга тайёр бўлиш.

Имкониятлар — ўрган, ўзгартир, ярат!

Сунъий интеллект инсонни алмаштириш учун эмас, унга ёрдам бериш учун яратилган. У бизга вақтни тежайди, маълумотларни тез таҳлил қилади ва мураккаб жараёнларни соддалаштиради. Масалан, таълим соҳасида AI ўқитувчига ёрдамчи сифатида ишлай олади: у талабанинг хатоларини таҳлил қилади, индивидуал машқларни тавсия этади. Бизнесда эса сунъий интеллект харидорлар одатини ўрганиб, маркетинг стратегиясини самарали тузишга кўмаклашади. Яна бир катта имконият — ижод соҳасида. Рассомлар, ёзувчилар, контент яратувчилар энди AI ёрдамида янги ғояларни синаб кўришмоқда. Демак, сунъий интеллект ижодни чекламайди, балки уни кенгайтиради.

Ахлоқ ва масъулият масаласи

Сунъий интеллектнинг ривожи билан бирга ахлоқий масалалар ҳам долзарб бўлиб бормоқда. «AI инсон ҳақидаги маълумотларни қанчалик хавфсиз сақлайди?», «У камситмайдиган, адолатли қарор қабул қила оладими?» каби саволлар пайдо бўлмоқда. Шунинг учун ҳам бу технологияни яратишда ва ундан фойдаланишда инсон масъулияти биринчи ўринда туради. Технология ўзи ёмон ёки яхши эмас — уни қандай ишлатишимиз муҳим.

Ўзбекистон контекстида

Ўзбекистонда ҳам сўнгги йилларда сунъий интеллект соҳаси жадал ривожланмоқда. «Digital Uzbekistan — 2030» дастури доирасида рақамли технологияларни жорий этиш, таълим тизимига AI асосидаги платформаларни киритиш ишлари амалга оширилмоқда. Ёшлар орасида IT, дастурлаш ва data таҳлилига қизиқиш ортмоқда.

Таълимда янги ёндашув: «Келажак ўқитувчиси» лойиҳаси

Бугунги кунда Чирчиқ давлат педагогика университетида ҳам сунъий интеллект технологияларини таълим жараёнига жорий этиш бўйича изчил ишлар олиб борилмоқда. Университетда «Янги келажак ўқитувчиси» лойиҳаси доирасида талабаларга замонавий дарс ўтиш услубларини ўргатиш, уларни рақамли дунёга мос, креатив фикрловчи мутахассислар сифатида тайёрлаш мақсад қилинган. Ҳар бир факультет ўзининг сунъий интеллектдан фойдаланишга асосланган таълим лойиҳалари билан тақдимот ўтказди. Ушбу тақдимотларда талабалар турли AI воситаларидан фойдаланган ҳолда дарс жараёнини янада қизиқарли, интерактив ва самарали ташкил этиш йўлларини намойиш этдилар. Иштирокчилар ўз тажрибалари билан ўртоқлашиб, дарс жараёнида AI ёрдамида тест яратиш, овозли таҳлил қилиш, визуал контент тайёрлаш ва ўқувчиларни индивидуал ёндашув асосида баҳолаш каби амалий кўникмаларни мустаҳкамлашди. Бу лойиҳа нафақат ўқитувчиларга, балки талабалар учун ҳам янгича фикрлаш ва ўз устида ишлаш маданиятини шакллантирмоқда. Натижада университетда сунъий интеллектдан фойдаланган ҳолда таълим самарадорлигини оширишга қаратилган муҳит яратилмоқда. Демак, сунъий интеллект биз учун ҳам хавф эмас — келажак сари олиб борувчи имконият.

Хулоса

Сунъий интеллект — бу нафақат технология, балки янги тафаккур услуби. У бизни ўйлашга, мослашишга ва ўз устимизда ишлашга мажбур қилмоқда. Шундай экан, ундан қўрқиш эмас, ундан фойдаланишни ўрганиш керак. Инсон онгини сунъий интеллект алмаштира олмайди, аммо инсон билан бирга ишлаганда у келажакни янада нурафшон қилади.

Сайёра Арзимова.
ЧДПУ Факультетлараро рус тили кафедраси
ўқитувчиси