Яқин Шарқдаги геосиёсий вазият яна бир бор дунё эътиборини Ҳўрмуз бўғозига қаратди. Бу нафақат географик нуқта, балки глобал иқтисодиёт ва хавфсизликнинг ҳал қилувчи бўғини эканини аллақачон англаб етдик. Сўнгги воқеалар эса ушбу стратегик йўлак атрофидаги зиддиятлар нафақат ҳарбий, балки иқтисодий ва дипломатик фронтларда ҳам кескинлашиб бораётганини кўрсатмоқда.

Дунё энергетикасининг юраги

Ҳўрмуз бўғози орқали дунё нефт таъминотининг қарийб бешдан бир қисми ташилади. Бу уни жаҳон энергетика хавфсизлигида энг муҳим нуқталардан бирига айлантиради. Шу сабабли бу ердаги ҳар қандай беқарорлик нефт нархларининг кескин ўзгаришига, глобал бозорларда издан чиқишларга сабаб бўлади.

Сўнгги кескинликлар фонида Эрон ушбу бўғозни ёпиш орқали стратегик босим воситасини ишга солди. Бу ҳаракат нафақат иқтисодий, балки сиёсий сигнал сифатида ҳам қабул қилинди.

Сулҳ – мажбурий танаффусми?

8 апрел куни АҚШ ва Эрон ўртасида икки ҳафталик ўт очишни тўхтатиш бўйича келишув эълон қилинди. Бу келишув ташаббускори Доналд Трамп бўлиб, у Эронга нисбатан ҳарбий босимни вақтинча тўхтатиш эвазига Ҳўрмуз бўғозини очишни талаб қилди.

Вашингтон бу келишувни дипломатик имконият сифатида баҳолаган бўлса, Теҳрон уни сиёсий ғалаба сифатида тақдим этди. Эрон расмийлари АҚШни ўз шартларини қабул қилишга мажбур қилганини таъкидлади.

Бироқ бу сулҳнинг мустаҳкамлиги аввалданоқ шубҳа остида эди.

Расмий баёнотлар бир-бирига зид: АҚШ мудофаа тизими вакиллари бўғоз очиқлигини таъкидламоқда, халқаро манбалар эса уни амалда ёпиқ деб баҳоламоқда. Пит Ҳегсетнинг таъкидлашича, кемалар ҳаракати давом этмоқда. Аммо амалда кемалар фақат Эрон рухсати билан ўтмоқда, рухсатсиз ҳаракат “йўқ қилиш” таҳдиди билан чекланмоқда, ҳатто криптовалюта орқали тўлов жорий этилган.

Бу ҳолат халқаро денгиз ҳуқуқи нуқтаи назаридан жиддий саволларни келтириб чиқаради.

Сулҳнинг бузилиши

Келишув эълон қилинганидан бир неча соат ўтиб, вазият яна кескинлашди. БАА, Кувайт ва Баҳрайн ҳудудларига нисбатан дрон ва ракета ҳужумлари қайд этилди. БАА ҳаво мудофаа тизими ҳужумларни қайтарди. Кувайтда нефт инфратузилмаси зарар кўрди. Баҳрайнда фуқаролар жабрланди.

Эрон бу ҳаракатларни душман ҳужумларига жавоб сифатида баҳолади. Аммо халқаро ҳамжамият буни сулҳ шартларининг бузилиши сифатида қабул қилди.

Ливандаги вазият

Минтақадаги вазиятни янада мураккаблаштирган омил – Исроилнинг Ливандаги ҳарбий амалиётлари бўлди.

Исроил расмийлари Эрон билан сулҳни қўллаб-қувватлашини, аммо Ливан йўналишида операциялар тўхтамаслигини маълум қилди. Бу эса можаронинг чегараланган эмас, балки кенгайиш эҳтимоли юқори эканини кўрсатади.

Иқтисодий босим: криптовалюта талаби

Эрон томонидан жорий этилган янги қоида – Ҳўрмуз бўғозидан ўтиш учун криптовалютада тўлов қилиш – халқаро иқтисодий тизимга нисбатан ноанъанавий ёндашув ҳисобланади. Ҳар бир баррел учун 1 доллар, бўш танкерлар учун имтиёз, транзакциялар санкциялардан ҳимояланган.

Бу чоралар Эроннинг молиявий санкцияларни айланиб ўтишга қаратилган сиёсатининг бир қисми сифатида баҳоланмоқда.

Дипломатик келишув – Покистон омили

Музокараларда янги воситачи сифатида Покистон майдонга чиқди. Аввал бу вазифани Ўмон бажарган эди, аммо ишонч инқирози туфайли у жараёндан четлашди.

Ҳозирда икки хил ёндашув мавжуд: Эрон талаби – аввал тўлиқ келишув, кейин урушни тўхтатиш. АҚШ позицияси – аввал вақтинчалик сулҳ, кейин музокара. Бу фарқ музокараларнинг асосий тўсиғи бўлиб қолмоқда.

Яширин операциялар ва тахминлар

Айрим таҳлилчиларнинг фикрича, ҳарбий ҳаракатлар ортида бошқа мақсадлар ҳам яширин бўлиши мумкин. Жумладан, бойитилган уран захираларини аниқлаш, разведка маълумотларини йиғиш, стратегик объектларни хариталаш.

Бунга АҚШ томонидан ёлғон ва чалғитувчи маълумот қўллангани ҳақидаги хабарлар ҳам қўшимча шубҳа уйғотмоқда.

Ишонч инқирози – асосий муаммо

Ҳозирги вазиятда энг катта муаммо – ишончнинг йўқлиги. Томонлар бир-бирини айбламоқда, расмий баёнотлар зид, воқеалар тез ўзгармоқда. Бу эса ҳар қандай келишувни заиф ва вақтинчалик қилади.

Вақтинчалик сулҳ ва ноаниқлик

Ҳўрмуз бўғози атрофидаги вазиятдан шуни тушуниш мумкинки, сулҳ – стратегик танаффус, холос. Можаро – ҳали якунланмаган, геосиёсий рақобат кучайиб бораётганини кўрсатмоқда.

Агар томонлар фундаментал келишувга эришмаса, бу каби сулҳлар фақат навбатдаги тўқнашув олдидан қисқа дам олиш бўлиб қолиши мумкин.

Афсуски, Яқин Шарқда тинчлик масаласи ҳали узоқ ва мураккаб йўлдек кўринмоқда.